บ้านใร่กาแฟ :: สร้างธุรกิจไทยให้ก้องโลก

ความคิดกลับด้าน ในสูตรชงของ สายชล เพยาว์น้อย
นิตยสาร อิมเมจ ปีที่ ๑๗ ฉบับที่ ๒ ก.พ. ๒๕๔๗

ในช่วงที่ฟองสบู่เพิ่งแตกกระเซ็นกระสาย สายชล เพยาว์น้อย เปิดร้านกาแฟแห่งแรกในปั๊มปตท. และช่วง 6 ปีที่ผ่านมา ร้านกาแฟยี่ห้อ “ บ้านใร่กาแฟ ” ทรงไทยประยุกต์ในอาการต่าง ๆ ทั้งตั้งตรง ตะแคง คะมำ หงายหลัง ล้มนอน ก็ผุดขึ้นในปั๊มเจ็ทจนเป็น 94 สาขา และในช่วงที่คนกำลังหวั่นกันว่าฟองสบู่จะแตกซ้ำหรือไม่ ร้านกาแฟบนพื้นที่ 2 ไร่ก็โผล่ขึ้นที่แยกเอกมัย แถมใช้พื้นที่บนถนนสุขุมวิทที่ทุกเมตรทุกวาคนเขาดีดลูกคิดเป็นเม็ดเงิน ทำเป็นลานดินแดงจัดแสดงโขน ลำตัด แหล่ ขับเสภา เปิดให้คนเข้ามาตั้งแผงขายของฟรี ๆ หลายคนสงสัยว่าเขากำลังคิดและทำอะไร

ช่วงวันหยุดปีใหม่ที่กรุงเทพฯ มีโอกาสได้ไปขยายปอดสูดหายใจยาว ๆ เรามีนัดพูดจาภาษากาแฟกับเจ้าของธุรกิจร้อยล้าน ใน “ บ้านใร่กาแฟ 91 เอก ” ซึ่งบ่ายวันนั่นค่อนข้างหนาแน่นไปด้วยคอกาแฟ ที่หอบหิ้วการบ้าน หนังสือ โน้ตบุ๊กเข้ามานั่งคุยและทำงาน เสียง “ สวัสดีจ้ะ...ขอบคุณจ้ะ ” ดังแจ้วๆ มาจากเคาน์เตอร์ สายชลลงนั่งพร้อมแก้วชา และพร้อมพูดคุย

เขาย้อนเล่าถึงพื้นที่เพว่ามาจากบ้านหนองควายโซ อำเภอหนองแซง สระบุรี นิยามครอบครัวของตัวว่าเป็น “ คนจนทั่วไปของประเทศไทย ” คือเช่านาเขาทำ มีหนี้สิน ใช้แรงงาน รายได้ถัวเฉลี่ย 3 หมื่นบาทต่อปี บ้านทำจากเสาไม้หมอนรถไฟ ผนังกับหลังคาเป็นสังกะสี เขามีพี่น้อง 9 คน แต่เสียชีวิตไป 3 คน โดยสองคนแรกตาบอด ส่วนสายชลเป็นคนสุดท้อง

ทั้งพ่อและแม่ต่างสนับสนุนให้ลูกทุกคนเรียนหนังสือ ซึ่งเป็นภาระหนักพ่อจึงตัดสินใจเข้ากรุงเทพฯ รับจ้างเป็นช่างไม้ โดยอาศัยอยู่กับญาติในค่ายทหาร ส่วนแม่ยังคงทำนาอยู่ที่บ้าน เพื่อหารายได้หนุนกันสองทาง

“ พ่อผมไม่กินเหล้าไม่สูบบุหรี่ แกเป็นตัวแทนของความอดทน ลูกๆ ได้ ความอดทน ความรู้ อุตสาหะจากแก พ่อเป็นคนเคร่งครัด ไปทำงานใส่เสื้อนุ่งทับ เดินตัวตั้งตรง บางทีทหารยังตะเบ๊ะเลย แล้วแกเป็นคนมีการวางแผน ผมว่าผมได้จากพ่อส่วนหนึ่ง ความโอบอ้อมอารีจากแม่ แม่เป็นหญิงเหล็ก (ทำเสียงเข้มเชิงล้อเลียน) ผู้หญิงทำนาคนเดียว แล้วแต่ปี ห้าสิบไร่ ช่วงเกี่ยวข้าว พ่อกับพวกผมถึงจะกลับไปช่วย จะดักไซด้วย เราจะได้กินปลากินกุ้ง ส่วนหนึ่งเอาไปขาย อีกส่วนตากแห้ง ทำปลาร้าทำน้ำปลาเก็บไว้กินหน้าแล้ง ”

จากโรงเรียนวัดใกล้บ้าน สายชลเข้ามาเรียนม.ปลายในกรุงเทพฯ ที่โรงเรียนผดุงศิษย์พิทยา จบแล้วพยายามสอบเข้าโรงเรียนนายร้อย หวังจะเป็นทหารตามพี่ชายสองคนกับน้า แต่พลาดไป จึงหันมาสอบเอ็นทรานซ์ ได้เข้าเรียนคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาฯ สาขาภูมิสถาปัตย์ แต่ในช่วงนั้น พ่อและพี่คนอื่นๆ ย้ายไปอยู่ที่อื่น สายชลจึงไปอาศัยอยู่กับหลวงลุงเพิ่ม ที่คณะ 11 วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร ย่านตลาดน้อย พร้อมด้วยเพื่อนรักคนบ้านเดียวกันชื่อ “ ปัญญา ทาบโลหะ ”

สายชลเล่าถึงชีวิตเด็กวัด ที่อยู่ด้วยเงินเดือนจากทางบ้านพันเจ็ดกับอานิสงส์ข้าวมื้อเที่ยงจากบาตรหลวงลุงว่า “ ทำงานเรียนต้องยืมอุปกรณ์เพื่อนเสื้อผ้าก็เพื่อนให้ เพื่อนจะบอกมึงแต่งตัว... อู้ว์ ผมใส่กาเกงยีนส์ขาด แฟชั่นช่วงนั้นเขาก็ขาดกัน แต่ของผมขากแล้วต้องเย็บไว้ไม่ให้มันขาดต่อ ข้าวมื้อเย็นพระเขาไม่มี บางทีผมก็ขอข้าวหลวงลุงไว้ถุงหนึ่ง ใช้คัดเตอร์กรีด ตักกินกับแหนมกินครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งเหลือไว้อีกเวลา ถ้าดีๆ หน่อยก็ฮั้วโภชนาตรงทรงวาดตอนนั้นปัญญาเขาเลิกเรียนไปเป็นรปภ. พอมีรายได้ก็เกื้อกูลกัน ต้มยำชามละ 15 บาท สองคนกิน 25 บาทก็อยู่ได้แล้วมื้อหนึ่ง วันก่อนผมยังแวะไปกินเลย ยังขายอยู่ ฮั้วเลี้ยงเรามาจนโต ”

เป็นเด็กวัดแล้วเรียนจุฬา รูสึกว่าเราแปลกแยกจากคนอื่นไหม

“ แปลกครับแปลก ...คุณเคยดูหนังไหมล่ะ ภาพเด็กวัด เด็กอ้วน เด็กบ้านนอก จะมีคาแร็กเตอร์อะไรบางอย่าง ผมก็แบบนั้นแหละ คือเป็นที่รักของเพื่อนเป็นคนสนุก ขำตลอดเวลา แล้วผมมีความเป็นตัวของตัวเอง เด็กบ้านนอกส่วนใหญ่เข้ามาแล้วก็เป็นผู้ตาม หรือถูกกลืนแปรสภาพเป็นคนเมืองไปทันทีทันใด เคยพูดลาวก็ไม่พูด ผมนี่ไปไหนก็บอกว่าเป็นเด็กวัดเด็กบ้านนอก ใครว่าผมไอ้บ้านนอก ผมก็ว่ามันไอ้ในเมือง ”

“ ก๊วนเราชื่อ O , tect ผมนี่เป็นหัวโจก เพราะแก่สุด ซิ่วสองปี ( “ ซิ่ว ” มาจาก ” ฟอสซิล ” ใช้เรียกคนที่เรียนช้าหรือสอบเอ็นทรานซ์ซ้ำ) แถมเข้าป.1 ก็ช้า เรียนก็จะโดนรีไทร์ แต่รุ่นพี่เขาบอกว่าก๊วนมึงดีอย่างคือมีทุกวรรณะ ทุกชั้น พวกจะโดนรีไทร์มีสี่ห้าคน แต่เกียรตินิยมก็มี-แต่ละคนเขาลูกอาจารย์ หลานนายก ลูกหมอ วิศวกร คณบดี แล้วผมสายชล เพยาว์น้อย เด็กหนองควายโซ จะไปทำอะไรเขาได้ ก็เป็นที่รักน่ะซิ เพื่อนผมมีรถกันเกือบทุกคน จะไปไหนทีก็ดึงตัวผม เพราะไอ้นี่มันขำอย่างเดียว ผมนี่นะช่วยจีบแฟนให้เพื่อนมาหลายคนแล้ว ก็รอมันหน้าคณะบางทีรอจนสามทุ่ม มันบอกไปรอร้านไอ้เทียนไป ตรงสะพานหัวช้าง ก็ไปนั่งรอ ”

จีบให้ตัวเองล่ะ มีบ้างไหม

“ ไม่ได้จีบ เพราะไม่มีสิทธิ์ (หัวเราะ แล้วทำหน้ากึ่งขรึมกึ่งฝัน) มีคนหนึ่งสวยมาก เรียนคณะเดียวกัน ถ้าพูดชื่อเขาทุกวันนี้คุณก็รู้จัก ตระกูลดัง หน้าตาก็สวย (เน้นคำ) คนอะไรจะสวยขนาดนั้น เป็นดาวดัง ผมก็เพ้อฝัน แต่ว่าเขาชอบมองกลุ่มเรา (เลียนแบบทำหน้าเชิดตรงแต่ชำเลืองด้วยหางตา) จนคิดกันว่าเขาต้องชอบใครสักคน เพื่อนก็บอก เฮ้ย-สงสัยไอ้แด๊กว่ะ เพื่อนสถาปัตย์เรียกผมว่าแด๊ก เพราะเขี้ยวงอกเหมือนแดร๊กคิวล่า

“ แต่ในใจผมก็บอกว่ากูนี่แหละ เพราะเวลานั่งคนเดียวเขาก็มอง ย้ายที่นั่งเขาก็มอง แล้ววันหนึ่งเขาทำผมหยิกมา คือเขาผมตรง หยิกมาเชียว เขาก็ชำเลือง ผมก็...(เบะหน้า ส่ายหัว) เขาอมยิ้ม คุณเชื่อไหมรุ่งขึ้นผมตรง (หัวเราะ) ”

แล้วทำไมไม่ลองจีบ

“ คุณเข้าใจคำว่าไม่มีสิทธ์ไหม ดอกฟ้าไง เขารวยระดับโลก สมมติลองเอ้า-ไปดูหนังกันไหม ผมจะเอารถที่ไหนไปรับ เขามีรถมารับทุกเย็น ก็มองกันอยู่อย่างนั้นห้าปี ตอนนี้ก็แก่กันหมดแล้ว มีเห็นเขาบ้างในทีวี ”

เรื่องรักเล่าไปแล้ว ทีนี้เรื่องเรียนบ้าง ตอนทำธีสิสจบ คุณทำเรื่องอะไร

“ ผมคิดหลายอย่าง แล้วก็พบว่า งานสถาปัตย์ไม่มีการตอบสนองคนกลุ่มล่าง วิทยานิพนธ์มีแต่โครงการเลิศหรูอลังการ สนามกอล์ฟ รีสอร์ต สวนน้ำ ตึกสูงร้อยชั้น บวกกับอาจารย์ที่ปรึกษาคือดร.พรพรรณ ฟูตระกูล เขาหัวใหม่ อีกอย่างผมเป็นเด็กวัด และตอนนั้นพระพะยอมเป็นคนหนึ่งที่ผมนับถืออยู่ในใจ พอได้ยินเรื่องโครงการสลบมาฟื้นไปของวัดสวนแก้ว ผมก็ยืมมอเตอร์ไซค์ปัญญาไปดูวัด เอามาเขียนเป็นโครงการปรับปรุงผังวัดสวนแก้ว จะไม่ผ่านสิคุณ หลักๆ คือ พื้นที่เล็ก แค่ 35 ไร่ เขาทำกันพันไร่ แต่อาจารย์พรพรรณแย้งว่า วิทยานิพนธ์ไม่ควรวัดกันที่พื้นที่ แกเชียร์ผมสุดๆ ตอนผมพรีเซ็นต์อาจารย์บอกว่า อยากให้รุ่นน้องเอาพี่สายชลเป็นตัวอย่าง การทำวิทยานิพนธ์ในเชิงปรัชญา-ผมภูมิใจมาก แล้วตั้งแต่นั้นเกิดการทำวิทยานิพนธ์ลักษณะนี้ รุ่นน้องทำออกแบบการเกษตร โครงการเพื่อคนพิการ วัด ไม่ใช่ตอบสนองแต่คนรวย-ผมใจดี แต่ช่วงนั้นผมก็หนักมาก เพราะปัญญาเสียชีวิต วันปีใหม่นี่เหละ เขาขับรถไปชน ผมพักการเรียนเลย แต่ก็จบมาได้ ”

จบแล้วทำอะไร ไปมาอย่างไรถึงคิดเปิดร้านกาแฟ

“ ตอนนั้นเป็นสถาปนิกอยู่แลนด์แอนด์เฮ้าส์ ก็ผู้ชายเนอะ อยากมีความมั่นคงสองอย่าง คือมั่นคงทาง...เป๋าๆ (ตบกระเป๋ากางเกง) อีกอย่างคือทางสมอง ผมมีความคิดปรัชญาหลายอย่างที่อยากผลักดันให้เกิด เห็นการเสียโอกาสของคนกลุ่มล่าง ความยากจนของพ่อแม่ เรื่องความรักที่เล่าไปก็คือการเสียโอกาสอย่างหนึ่ง

“ ปี 37 รายได้ดี ซื้อรถได้คันหนึ่งก็ขับเที่ยวต่างจังหวัด เห็นตลาดกาแฟว่าไปได้ดี กาแฟกระป๋องทำไมมันรุกลามไปทั่ว มีทุกที่ ตลาดหนองแซงก็มี ไปติดๆ ฝั่งลาวก็มี ผมก็กินอร่อยที่สุดเลยยุคนั้น อันที่สองกาแฟสดจ่าทวี-จ่าสิบเอกทวี ประวิทย์ชาติ เขาคนเดียวเท่านั้นที่เป็นผู้นิยามกาแฟสด แต่ก่อนไม่มีคำนี้ แกขายอยู่ตรงทางเข้าน้ำตกแก่งซอง ฝั่งตรงข้ามแกปลูกกาแฟ

“ ทีแรกสงสัยว่ากาแฟสดคืออะไร กาแฟเขียวๆ เหรอ ยังไม่รู้เลยว่าเมล็ดกาแฟหน้าตาเป็นอย่างไร แต่รู้รหัสว่าเยี่ยม ตรงที่ว่าหนึ่ง สุนทรีย์ ไม่จำเป็นต้องล็อบบี้โรงแรม แกเอาไปตั้งไว้ข้างทาง แอร์ไม่เย็นแต่มีลมพัดโชยๆ ตบแต่งไม่สวยแต่มีต้นไม้มีทุ่งนา ก็สุนทรีย์ได้เหมือนกัน ผมก็เริ่มดูรายละเอียด-กาแฟตั้งอยู่ที่สูงแบบเนียะ (ชี้ไปที่เคาน์เตอร์ของบ้านใร่ฯ) ไม้นี้ไม่ธรรมดาเลย ลีลาการนำเสนอสุดยอดเชียว ของอยู่เหนือศีรษะ มีค่านะ แล้วเปิดโหลป๊อก ตักบด ชงทีละแก้ว น้ำเหนือไหลมาหนืดๆๆ เหมือนคั้นน้ำกะทิด้วยเรื่องเอสเพรสโซ กลิ่นหอมเข้าจมูกชงเสร็จ-ไปพ่อหนุ่ม จะเอาอะไรข้างหลังเอาได้เลย เฮ้ย-ทำไมเรารู้สึกดีขนาดนี้

“ ทีเด็ดอันที่สองก็คือถามว่าไปไหนมา ฉันคนทำงานสีลม เดินอยู่ทุกวันไม่มีใครถามฉันเลยว่าไปไหนมา อันนี้เขาถาม แต่นี่ปกติใช่ไหม คือคนไทยถาม ถามว่าไปไหนมา – จะไปเถี่ยว – กาแฟมีหยังเด – เจ้าจะเอาฮ้อน หรือเอาเย็นล่ะ – เอาฮ้อน – เอาเข่ม หรือกลางหรืออ่อน นั่น-ไม่ธรรมดา

“ สรุปเป็นวิชาการหน่อยก็คือ วิธีการนำเสนอของจ่าทวี กาแฟอยู่เหนือศีรษะ ชงทีละแก้ว น้ำหนืดๆ ออกมา แล้วก็นำเสนอว่าเข้ม กลาง อ่อน การทักทายแบบไทย ชงเสร็จบอกว่าเติมเอาเลย นมน้ำตาลตั้งอยู่โน้นแนะ ไป-ปิด ท้ายสรุป 35 บาท คว้าขึ้นรถ ขับไปซัดไป มันไม่มีนะคุณ เมื่อก่อนไม่มี ”

แต่ที่คุณมองว่าเป็นรูปแบบ ทั้งหมดก็คือเขาทำไปตามธรรมชาติ

“ ใช่-เรียกว่าภูมิปัญญา ไม่ใช่ภูมิปัญญาจ่าทวี แต่คือภูมิปัญญาคนไทยของเหนือศีรษะ การพูดจาทักทายสบายจิตสบายใจ เอื้ออาทร เกื้อกูล ปรองดอง รอมชอมกัน เขาก็ตามปกติ บางทีหลานนอนอยู่ก็หันไปไกวเปล่หน่อย แต่ถ้าไกวเปลด้วยล้างก้นหลานด้วย ก็ไม่ไหว พอคิดเอามาทำ สิ่งเหล่านี้ผมจับเอาออกไปหมดเลย แมลงวันต้องเอาออก คุณยายที่น้ำหมากเยิ้มๆ ต้องไม่มี เปรียบเทียบความเป็นมืออาชีพต้องมาแต่ลีลาของยายน่ะต้องเอาไว้ นั่นคือแก่นแล้วใส่ตรายี่ห้อ คิดเบ็ดเสร็จออกมาแบบนั้น ”

“ ชื่อว่าบ้านใร่กาแฟอีก เพื่อนบอกบ้าไทยเกินไปหรือเปล่า ก็เราจะเอาภูมิปัญญาไทย-สวัสดีจ้ะ ไปไหนมา เราจะไม่มีคาปุชชิโน เพราะฉะนั้นเราจะทำแบรนด์ไทย ตอนแรกชื่อไร่กาแฟสด ฟังดูยังไม่อบอุ่น ยัดคำว่าบ้านเข้าไปอีก บ้านนี่มันอบอุ่นนะ เออ-บ้านใร่ คำนี้คนจะคุ้นหูคุ้นใจคุ้นความรู้สึก น่าจะเป็นรหัสแทนประเทศไทยได้ เราจะบอกประเทศไทยกาแฟ นี่มันบื้อกัน-ผมเคาะบ้านไร่ เพื่อนบอกมึงเตรียมตัวเจ๊งเลย แล้วมึงขายเท่าไร 2-30-35 เอาอีกแล้ว แล้วมึงมาชื่อแบบนี้ เตรียมตัวเดดชะมอเร่เลย ต้องชื่อฝรั่งถึงจะแพง ผมบอกไม่ได้ๆ มีแผนระยะไกล จะก้องโลก แล้วถ้าชื่อฝรั่งเป็นไง ไม่ได้ เอาชื่อไทย แต่ตั้งชื่อฝรั่งกันไว้หน่อยซ้อนไว้ข้างใต้ว่า COFFEE, F... เผื่อคนไทยไม่เอาด้วย ”

ทำไมต้อง F

“ ก็อาจเริ่มมาจากกาแฟสด coffee fresh แต่เฟรชๆ ไม่ต้องเฟรชล่ะ coffee f... ก็คือ fresh นั่นแหละ ก็ให้คน อ้อ- coffee fun หรืออะไร คิดกันไปเอง วิธีการคิดมีอยู่แค่นี้ คือชอบให้คนได้คิด แล้วตัวเอฟ ผมก็ทำกลับหัวซะงั้นล่ะ เหมือนบ้านใร่ไม้ม้วน ก็ไม่มีเหตุผลอะไรมากไปกว่านี้ ให้คนถกเถียง สร้างการจดจำ แล้วก็เป็นชื่อเฉพาะ ”

หลังจากพยายามหาพื้นที่เปิดร้านอยู่กว่าหกเดือน สายชลจึงพบคนที่พร้อมจะให้โอกาส คือคุณอนวัฒน์ ขาวปทุมทิพย์ เจ้าของปั๊มปตท. คลอง 7 อำเภอธัญบุรี ปทุมธานี บ้านใร่กาแฟแห่งแรกก็เปิดตัวขึ้น เมื่อวันที่ 21 ธันวาคม 2540 โดยยังเรียกว่า “ ใร่กาแฟสด ” และเขียนป้าย อำ ลูกค้าว่า ที่นี่ สาขา 9 มีหลานสาว “ โบ ”

สิริลักษณ์ เพยาว์น้อย เป็นพนักงานขายคนแรก วันแรกขายได้ 38 แก้ว ในวันต่อๆ มายอดก็ขึ้นลงอยู่ในราวๆ นี้ สายชลก็เห็นว่าไปได้ดี แต่ยังไม่ทันที่ความสำเร็จจะเป็นรูปเป็นร่างให้แน่ใจ ก็เกิดเหตุที่เขาถือว่าเป็นฝันร้ายครั้งหนึ่งของชีวิต

เช้าวันที่ 2 มกราคม 2541 เพียง 13 วันหลังเปิดร้าน รถกระบะคันหนึ่งซึ่งหักหลบรถจากกลางถนน ได้เสียหลักพุ่งเข้าชนกระท่อมไม้ใร่กาแฟสดจนพังเสียหาย แต่สายชลไม่เสียกำลังใจ ซ่อมแซมร้านขึ้นมาใหม่ จังหวะเดียวกันนั้น ปั๊มเจ็ทก็เปิดไฟเขียว ให้พื้นที่ในปั๊มใกล้มหาวิทยาลัยกรุงเทพ บ้านใร่กาแฟ บ้าน 8 จึงเปิดตัวในชื่อว่า “ บ้านกรุง ” และทำยอดขายได้ทะลุเป้า บ้าน 7 หรือสาขา 3 จึงคลอดตามออกมาในปีเดียวกัน

ทำไมกล้าขยายธุรกิจเร็วทั้งๆ ที่ช่วงนั้นฟองสบู่กำลังแตก

“ ใช้ระบบขั้นบันได ผมมีหลักคิดอันหนึ่งคือ เรามาจากศูนย์ เมื่อก่อนทำงานส่งครูไม่ได้เงิน มาวันหนึ่งทำงานส่งแลนด์แอนด์เฮาส์ได้เงิน รู้สึกว่าเงินมันเยอะมาก ถ้าจะจบ เจ๊งไป ก็พร้อม แสนห้าหมด หมดไปเลย ผมลุยงานพิเศษออกแบบบ้านให้คนรวยแป๊บเดียวก็ได้แล้ว ถ้าเจ๊งล่ะ ก็ไม่ใช่เงินเรา แล้วเอาอะไรกินล่ะ เอ้า-ก็ยังมีเงินเดือนแลนด์แอนด์เฮาส์ แล้วยุคไอเอ็มเอฟถ้าเขาเลย์ออฟล่ะ ผมซื้อบ้านไว้ที่บ้านนอก ผมกะว่าผมทำนาได้ ทุกอย่างเป็นไปได้ความลำบากก็เรื่องปกติ แต่บังเอิญมันได้ก็เอามาสร้างหลังสอง หลังสองได้เดือนละเป็นแสน เยอะกว่าเงินเดือนผมอีก เอาหลังสองมาสร้างหลังสาม ทำแบบนี้ ถ้าล้มก็เป็นขั้นบันได จะไม่ระนาบราบไป ถ้าหลังที่เจ๊งก็หยุดทบทวน แต่อันนี้วัดผลแล้วสำเร็จมาโดยตลอด 200 เปอร์เซ็นต์ทุกปี ”

ช่วงแรกคุมเองทุกสาขาเลยหรือเปล่า

“ ตอนนั้นผมยังทำแลนด์แอนด์เฮ้าส์อยู่ด้วย ก็ให้หลานมาขาย แล้วก็รับคนเพิ่ม รุ่นบุกเบิกก็มีโบ ปุ๊ อ้อย พอเปิดสาขาเพิ่มผมก็บอกเขาว่าต่อไปนี้เราต้องเป็นหัวหน้าคน แล้วเขาคือเด็กอายุ 17-18 ผมให้เขาสัมภาษณ์คน สอนเขาเขียนวาระการประชุม จดรายงาน

“ เย็นๆ เลิกงาน ผมจะไปแม็คโครซื้อนมซื้อของ แล้วเราสั่งแก้วดินเผา ขนเต็มรถเลย ไปส่งตามสาขา โอ๊ย-หิ้วนิ้วจะขาย จนใกล้ๆ สาขาที่ 20 ผมถึงไม่ส่งเองแล้ว คิดดูสิ แค่ไปแล้วคอยสอนเขาว่า-บ้านใร่กาแฟสวัสดีจ้ะ แล้วทำอย่างนี้นะ (ยกมือไหว้อ่อนน้อม) กาแฟบดให้ได้ความละเอียดเท่านี้นะ แล้วก็เอาเข้าบล็อกก่อนนะ-พูดซ้ำอยู่นั้นแหละ จนเหมือนจะบ้า บางทีออกจากสิงห์บุรีเที่ยงคืน โทร.บอกร้านที่ชลบุรีรอก่อนนะ ตีสองผมอยู่ชล ไม่รู้ทำไงดี ใจอย่างเดียวเลยนะคือว่าเราได้โอกาสแล้ว คนเขาให้โอกาสเราต้องทำให้เต็มที่ ตอนหลังงานที่แลนด์แอนด์เฮ้าส์เริ่มโหลด ผมบอก นาย-ผมขอโทษ ผมจะลาออกแล้ว เขาบอกว่ายุคไอเอ็มเอฟนะ คิดให้ดีๆ ผมบอกว่าไปได้ดีแล้ว ไม่ต้องห่วง ”

นับจากปี 2542 บ้านใร่กาแฟขยายสาขาอย่างรวดเร็วเปิดตัวบ้านใหม่ในทรวดทรงไทยสไตล์และชื่อต่างๆ ที่แฝงเรื่องราว และนัยความคิดซึ่งสายชลอยากพูดกับสังคมไทย เช่น “ บ้านกองหิน ” ที่อำเภอหินกอง เป็นอาคารรูปหน้าจั่วไทยครึ่งซีก ตัวเหงาถูกดึงต่ำจนเรี่ยผิวน้ำ “ บ้านขอบคุณจ้ะคนไทย ” ที่สร้างและจัดสวนมีต้นไม้ตามคำพรรณนาของสุนทรภู่ ในเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนขุนแผนได้แก้วกริยา “ บ้านเงยหน้าอ้าปาก ” เป็นทรงหน้าบันเอียง บ่งบอกถึงคราวที่ธุรกิจคนไทยได้มีโอกาสทัดเทียมเสมอหน้ากับสากล เป็นต้น

ส่วนรายการเครื่องดื่มก็มีการพัฒนาเมนูให้หลากหลายขึ้น หลักคือกาแฟ ชาอัสสัม ชาใบหม่อน ชากระเจี๊ยบ โดยมีการตั้งชื่อตามความเข้มข้น เช่น บางกอกบรอกแบลนด์ ไทยปักษ์ใต้บรอกแบลนด์ ฯลฯ การปรุงนั้นเน้นเอกลักษณ์ของขนมไทยคือหวานมัน แถมมีน้ำอัลมโซดา เช่น โกโก้โซดา ใบหม่อนโซดา กระเจี๊ยบโซดา ฯลฯ ที่เขาตั้งชื่อว่าเป็นเครื่องดื่มตระกูล “ ซู่บรอก ”

คำที่เขียนว่า “ บรอก ” อ่านอย่างไร แล้วหมายถึงอะไร

“ อ่านว่า บอก ” มีครับบางคนอ่าน บอ-รก คือชื่อหลักของเราคือบ้านใร่กาแฟ แล้วเรามีตระกูลเครื่องดื่มย่อยๆ ออกมา ซู่บอรกเป็นเครื่องดื่มอัดลมตระกูลซู่ซ่า ไทยชงก็เป็นการชงแบบไทยปรุงแบบไทย ชงไทยก็ใช้ผ้าขาวบางเป็นถุง ปรุงไทยก็นมน้ำตาล ที่นี้คำว่าบอรกจะตามมาทุกที่ เหมือนเป็นนามสกุล เหมือนสายชล เพยาว์น้อย สิริลักษณ์ เพยาว์น้อย บอรกเหมือนความเป็นบ้านใร่ แสดงความเป็นเจ้าของ เราสร้างขึ้นให้เป็นชื่อเฉพาะ เป็นชื่อจดทะเบียน ”

ทำไมถึงเป็น “ บอรก ”

“ มาจากคำว่า “ กรอบ ” ผมเห็นกรอบงานศิลปะตามร้านกาแฟ ก็คิดว่ามันไม่มีชื่อเรียกที่เป็นชื่อเฉพาะ ก็คิดไปคิดมา เออ-คิดนอกกรอบ อืม-กรอบกลับด้าน ไปๆ มาๆ เขียนคำว่ากรอบกลับดูก็เลยกลายเป็นบรอก แรกๆ อาจจะมีปัญหาลูกค้าถามกันเยอะ อะไร ผมว่าระยะยาวคงจะได้เหมือนชื่อไนกี้ไง แต่ต้องคอยย้ำ ต้องขยันบอก ”

ขณะเดียวกัน สายชลก็เปิดโรงเรียนฝึกอบรมพนักงาน ชื่อว่าโรงเรียนบ้านใร่วิทยา ซึ่งรับพนักงานโดยมีเกณฑ์ที่ไม่ยึดคือ วุฒิการศึกษา อายุ เพศ หน้าตา แต่เกณฑ์ที่ยึดคือ ความดี ได้แก่ อุตสาหะ ซื่อสัตย์ คุณธรรม โดยพนักงานจะได้รับการอบรมวัฒนธรรมบ้านใร่ เป็นเวลา 7 วัน เรียนรู้วัฒนธรรมสาขา หรือฝึกงานตามสาขาต่างๆ 20 วัน แล้วจึงจะไดประจำเคาน์เตอร์ขายจริง

เรื่องเกณฑ์การรับสมัครพนักงาน ทำไมบ้านใร่กาแฟถึงปฏิเสธเกณฑ์ตามระบบทั่วไปหมดเลย

“ ต้องบอกก่อนว่า เป้าหมายของเราคือทำมาตรฐานสูงสร้างสัญลักษณ์ไทยในสากล และนำสังคม วัฒธรรมเป็นหนึ่งเดียวกับธุรกิจไม่ได้ สมมติลูกน้องผมไปดูแลแม่ทุกเย็น เขาไปได้และอยู่ได้ เราถือว่ากตัญญู ถ้าเป็นที่อื่นล่ะ เราถึงรับคนโดยไม่ใช้เกณฑ์เหล่านั้น เพราะไม่ได้บอกถึงความดี เกณฑ์ไม่ดีเราไม่เอา ”

แต่เวลาคนเดินเข้ามาสมัคร จะเอาอะไรไปวัดว่าเขาดีหรือไม่ดี

“ เรามีแบบฟอร์มในการสัมภาษณ์ ภูมิใจเรื่องอะไร เสียใจเรื่องอะไร ดีใจที่สุดเรื่องอะไร ความหมายของคุณธรรมคืออะไร ถ้าทะเลาะกับเพื่อนคุณทำอย่างไร เขาตอบมา เราจะบอกไม่ได้หรอกว่าดีหรือไม่ดี แต่เราต้องเชื่อว่าสิ่งที่เขาพูดเป็นความจริง เพราะฉะนั้นมันจะดีหมดทุกคนใช่ไหม แต่ไม่จริง เพราะบางคนสัมภาษณ์ไม่ผ่าน-ไม่รู้สิพี่ อะไรนะภูมิใจมันก็เยอะไปหมดน่ะ ตอนที่ได้กับแฟนตอนที่เรียนอยู่ หนูก็เสียใจ-ก็ตกน่ะคุณ

“ แต่มีพวกหนึ่งเนี้ยบ ภูมิใจคืองี้ เสียใจคือเรื่องนี้ค่ะเยี่ยม ผ่าน-เจ็ดวันอยู่โรงเรียนบ้านใร่ หลักอุตสาหะ คือถ้าใครอุตสาหะจะเป็นคนดีได้ วันแรกเรียนก็จะเริ่มออกอาการแล้ว เอ้า-เช็ดกระจก รวมตัวเลข ฉะนั้นคนบ้านใร่จะมีคนหัวช้าแต่อยู่ได้ ดูหน้าสิแต่ละคน โอ้ย-(หันไปดูลูกน้องแล้วทำเสียงอ่อนใจ) เมื่อวานผมไปสตาร์บัคส์มา โห-คนเขานี่ ฟั้บๆ (ทำท่ามั่นใจ) สวัสดีค่ะ เชิญครับ ของเรา-กาแฟมีร้อนมีเย็น...รอสักครู่นะคะ (ทำเสียงเอื้อยๆ แกมล้อแล้วหัวเราะ) ฟันหลอก็มี ขาเป๋ก็มี ตาเหล่ เพราะเกณฑ์คือความดี

“ ทีนี้ช่วงเจ็ดวัน เขาจะมีสัมภาษณ์ซ้ำ ถามข้อมูลเก่า บางทีเริ่มไม่ตรงแล้วคือคุณสมบัติที่ทำซ้ำๆ จะแสดงผล สิ่งที่ทำบ่อยๆ คือคุณสมบัติ เช่น มาสายวันแรกปวดขา วันที่สองปวดแขน เดี๋ยวเอาอีกแล้ว อันนี้เป็นคุณสมบัติ ก็เกิดการไม่ผ่าน แต่เราก็ต้องดูกันละเอียด อย่างคนหนึ่งชื่อบุญเลิศ เขาขนเสื้อผ้าจะไปแล้ว เราดึงตัวไว้ รู้ว่าสอบจริงๆ ก็ไม่ผ่าน แต่เราให้โอกาส ขยายเวลาให้ ทุกวันนี้เยี่ยมเลย สรุปแล้วเราได้คนดีคนหนึ่งชื่อบุญเลิศ ความรู้ต่ำแล้วช้า แต่เนียน แน่น เพราะเมื่อเวลาผ่านไป การทำงานหนักจะบรรลุผลเสมอ นี่คือหลักที่เราใช้ ”

อย่างอบรมพนักงานให้มีการทักทายแบบไทย สวัสดีจ้ะ ขอบคุณจ้ะ เข้าใจว่าอยากให้รู้สึกอบอุ่นเป็นกันเอง เหมือนที่คุณสายชลประทับใจลีลาของยาย แต่อันนั้นเป็นธรรมชาติของยาย พออบรมนี่อารมณ์จะได้หรือเปล่า หรือจะเป็นนกแก้วนกขุนทองเหมือนพวกร้านสะดวกซื้อ สะดวกขายไปเท่านั้น

“ ช่วงแรกๆ ใครทำได้ก็ทำ ทำไม่ได้ก็จ้ะ แค่ฟอร์แม็ต จ้ะคำแรกกับคำสุดท้าย แต่พอมีน้องคนหนึ่งเขาทำได้คือเป็นธรรมชาติ ทำได้ดี ก็เกิดลามกกลายเป็นเรื่องดีไป ดีไปจนถึงบ้าน เขาบอกว่าออกจากโรงเรียนบ้านใร่ไปแล้วตัวเองเรียบร้อยขึ้น ที่บ้านจะชม คนที่ยังไม่ได้ก็เอาแค่รูปแบบไปก่อนเพื่อที่จะรอกลายพันธุ์ แต่สิ่งเหล่านี้เราไม่ได้เอามาเป็นคะแนนในการประเมินเขา-ห้าม คือถ้ากลัวจะเป็นนกแก้วนกขุนทอง ไม่ทำซะเลย วันหนึ่งก็ สวัสดีค่ะ (เลียนเสียงเป็นเด็กฝรั่งพูดไทย แล้วยักไหล่) ลูกไม้ก็หล่นไม่ไกลต้นไปเรื่อยๆ สักวันก็กลายพันธุ์ไป ”

เท่าที่ผ่านมา คิดว่าการอบรมของบ้านใร่กาแฟ สร้างพนักงานได้ดีแค่ไหน มีเสียงวิจารณ์จากลูกค้าว่าอย่างไรบ้าง

“ ผมภูมิใจน้องมาก อย่างคุณกาละแมร์ (พัชรศรี เบญจมาศ) เขากินประจำถามผมว่า พี่ๆ ทำยังไงถึงเหมือนกันทั่วประเทศ รู้เลยว่าต้องมีเทรนนิ่งที่ดีมากบางคนบอกทำไมน้องถึงเป็นแบบนี้ได้ ยุ่งๆ ก็ยังจ๊ะจ๋า ยิ้มแย้ม ทำไมสอนได้ดีขนาดนั้น ที่บ่นก็มีฝากข้อความมาวันละ 2-3 ข้อความ ปกติเสียงหนึ่งจะให้ข้อมูลที่ดี อีกสองเสียงเป็นการระบาย เช่น เพจมาบอกว่า ลูกน้องเขานินทาลูกค้า ลูกค้าเดินออกแล้วนินทาไม่ดีเลย แต่ก็อย่าให้ถึงกับต้องเอาออกแล้วกัน

“ อย่างรายหนึ่ง เขาต่อว่า นี่อะไรกัน-มาจ้ะเจ้อะกับฉัน เธอเด็กฉันผู้ใหญ่ ฉันภรรยาพลเอก... คือเขามองว่า คุณเป็นเด็กไม่มีสิทธิ์มาจ้ะ เราก็เลยบอกว่าจ้ะของเราคือความนอบน้อมเป็นไทย แบบบุญชู จ้ะ จ้ะ ยากเหมือนกันนะจะทำอะไรแบบนี้ ”

มีบ่นเรื่องบริการช้าบ้างไหม

“ มีครับ ใหม่ๆ ผมก็อึดอัด เราชงทีละแก้วก็อยากให้สดอร่อย แต่ก็เป็นการเสียโอกาส ตอนนี้เรามีชงไว้เป็นขวดเพรียวลม อันนี้เร็วแล้วก็ถูกแน่นอน แต่คนจะไม่เอา จะเอาชงแก้วต่อแก้ว หรือบางคนบอกทำไมไม่เพิ่มคนเพิ่มเคาน์เตอร์ แต่วันหนึ่งช่วงแน่นจะมีอยู่ 1-2 ชั่วโมง ถ้าเพิ่มคน เราให้เขามาแค่สองชั่วโมงได้ไง บางที่เขาทำ แต่เราไม่ทำ ถ้ามาก็มาทั้งวัน ทางออกตรงนี้มีอยู่คือเพรียวลม ”

จากหลักบริหารพนักงานที่ว่าวัดผลกันที่ความดี ทีแรกพนักงานไม่กี่คนอาจจะทำได้ แต่ตอนนี้ 300 คนแล้ว ยังทำได้หรือเปล่า

“ อันนี้ก็เหมือนกับเรื่องที่เราไม่มีการตอกบัตร หรือเรื่องวันหยุด เขาจะมีวันหยุดคือ วันนักขัตฤกษ์ ซึ่งบ้านใร่มีเพิ่มคือวันลอยกระทง วันออกพรรษา แล้วเขายังได้หยุดวันเกิดตัวเอง และวันเกิดพ่อแม่ บางคนบอกเดี๋ยวจะยุ่ง แต่ผมทำได้ ขนาด 300 คนก็ยังทำได้ แต่ก็ใช่ มันหนักจริงๆ อย่างการประเมินวัดวัดผลเราก็ต้องทำอย่างละเอียด คือผู้จัดการสาขาเป็นคนดูแล แล้วมีคณะกรรมการจากสำนักงานกลางลงไปประเมินอีกที ซึ่งมาจากการเลือกตั้ง แล้วน้องก็จะประเมินหัวหน้า ผมเองก็ถูกประเมิน เพราะเราพยายามไม่ให้เกิดการเผด็จการ ไม่ใช่คนนี้เลียผมแล้วจะได้ จริงอยู่ผมจะลดเงินเดือนใคร เอาใครออกก็ได้ แต่ไม่เคยมีประพฤติอย่างนั้น อย่างโบนัสผมบอกว่าหกเดือนให้ ผมก็ให้ทั้งๆ ที่ไม่ให้ก็ได้ ”

อ้างไปก็ได้ ว่าปีนี้กำไรน้อย ขอไม่ให้

“ แบบนั้นก็เพราะเอาไปซื้อเบนซ์ 10 คันน่ะซิ แต่ผมตัวเลขทุกอย่างโปร่งใสเปิดเผย เขาดูได้ ลุทุกคนรู้ว่า อีกสองปีผมจะลงจากตำแหน่ง ประธานคนต่อไปเขาจะเลือกกันขึ้นมา อันนี้เป็นการสร้างกลไกที่เรียกว่าธรรมนูญหรือกติกาของที่นี่ เช่น ลูกค้าเป็นผู้มีเกียรติแต่ไม่ใช่พระเจ้า ไม่ใช่เรื่องต้นทุนต้องต่ำ กดเงินเดือนลูกน้อง กดเงินเกษตรกร-เราประเมินทุก 6 เดือน แล้ว 5 เปอร์เซ็นต์ของกไรต้องมาเป็นโบนัสของเขา นี่คือเครื่องมือบังคับผู้บริหาร เงินเดือนพนักงานเป็น 20 เปอร์เซ็นต์ของยอดขาย เหมือนสหกรณ์ไหม สมมติหกเดือนยอดพุ่งขึ้นเงินเดือนเขาก็ขึ้นด้วย ถ้าลงมีสิทธิลงได้นะ แต่ที่ผ่านมายังไม่เคยทำให้ลงเลย

“ อย่างตอนนี้ ทุกคนรู้ว่าจะได้หุ้น ผมจะให้เขาจริงๆ ปีละร้อยล้าน จะตัดให้เขาห้าสิบล้าน แม้แต่เจ้าไทนใหญ่ 2 คนก็จะได้ ผมถึงกล้าลุยลูกน้องทุกคนกล้าลงโทษ ผมบอกพวกระดับหัวหน้าว่า ถ้าใครไม่ใช่คนดีเอาออกไป คุณรู้ใช่ไหมว่าเขาจะได้หุ้น ถ้าอ่อนข้อให้เขา นั่นคือคุณยอมให้คนที่อิหลักอิเหลื่อมาได้หุ้น ”

บ้านใร่กาแฟเคยทำโฆษณาร้านบ้างไหม

“ หลักอันหนึ่งก็คือเราทุนน้อย และถูกขยายผลว่าว่าทำคุณภาพเท่านั้น แล้วมันจะมาเอง ซึ่งก็มีหลายระดับคือบดกาแฟละเอียด ทำกาแฟอร่อย ร้านสะอาด มารยาทดี และคุณภาพเชิงลึกอยู่ที่จิตใจ จะถูกสัมผัสด้วยจิตใจ เช่นตรายี่ห้อไทย ผมเชื่อเลยคนส่วนหนึ่งจะรู้สึกว่าไอ้นี่ตราไทย อยากจะผลักดัน แต่นี่ไม่ใช่กลวิธีการตลาดนะ ผมบอกน้องว่าทำคุณภาพคือทำจากตัวเรานะ ”

คือไม่ต้องทำโฆษณา

“ ไม่มี-ก็มีคนติดต่อมาแต่เราไม่ทำ มีครั้งเดียว เมื่อ 2-3 ปีก่อนด้วยเหตุผลที่เป็นรายการกึ่ง NGO คือรายการร่วมด้วยช่วยกัน เขาขอ 5 หมื่น แลกกับการสร้างคนของบ้านใร่ ให้คนบ้านใร่ได้รู้จักออกสื่อ รายงานราคาน้ำมัน สภาพการจราจร ณ จุดบ้านใร่ ช่วยฝึกให้คนออกหน้าเวทีได้แบบมั่นใจ

“ ที่โรงเรียนบ้านใร่เราก็ทำ คาราโอเกะแต่ก่อนแสนกว่าบาท แล้วโน้ตบุ๊กคอมพิวเตอร์ตัวหนึ่ง เพื่อที่จะใช้เวลาออกบรรยาย ใช้คาราโอเกะในการสร้างคน เพราะเรารับคนไม่มีโปรไฟล์ อย่างประชุมเสร็จก็ร้องเพลง ทีแรกไม่เอาค่ะ หนูร้องเสียงหลง อาย จนทุกวันนี้ติดกันไปหมด ติดคือสามารถจับไมค์พูดได้ทุกคน

“ ทุกวันนี้ คนที่ออกเวทีเป็นพิธีกรได้มี 20-30 คน แล้วเวลาเราจัดกิจกรรมเราบรีฟ ออร์การไนซ์กันเอง หน้าเวทีหลังเวที แสงเสียง ไม่เคยต้องจ้างใครมาจัด ”

ทุกวันนี้ธุรกิจร้านกาแฟดูจะแข่งขันกันสูง บ้านใร่ฯมองใครเป็นคู่แข่งไหม

“ ไม่มีคู่แข่ง เพราะเป้าหมายคนละอย่าง ผมไม่ค่อยยอมรับนะใครจะมาเรียกเราเป็นสตาร์บัคส์เมืองไทย คนละเรื่อง เป้าหมายคนละอย่าง ”

ต่างกันอย่างไร

“ คุณคิดว่าธุรกิจทั่วไปเป้าหมายคืออะไรล่ะ กำไรสูงสุด สร้างแบรนด์ บ้านใร่กาแฟไม่ใช่ธุรกิจ แต่คือการออกแบบธุรกิจ เป้าหมายเราคือสร้างสัญลักษณ์ไทยกับสังคมไทยเป็นกรอบธุรกิจ อย่างเรื่องการรับพนักงาน การวัดผลด้วยความดี อีกเรื่องที่สำคัญคือทุนไม่ต้องต่ำ ต้องไม่ไปกดราคาเกษตรกร

“ อย่างกาแฟไทยดอยเหนือวาวี ผมพูดมากว่า 3 ปีแล้ว คนก็รุมกันเข้าไปซื้อ ตอนนี้ราคาขึ้นแล้ว เกษตรกรภาคเหนือรอดไปแล้วครับ ลูกน้องถึงบอกผมนี่อันตรายต่อชีวิต ไปให้ราคาสูงจ่ายเงินสด อิทธิพลเยอะ ผมถึงจะลงไปเปิดทางใต้ เขาไม่มีอิทธิพล-ตอนนี้ที่วาวีและดอยช้างมีคนจากพระประแดงไปทำธุรกิจใหญ่ ไปรวมชาวเขามาคั่วกาแฟ แล้วมาติดต่อผม ผมบอกดี แต่ก็ต้องให้เกียรติคนเก่าเขาด้วยนะ เราเคยรับกับโครงการหลวงอยู่ ต้องเอารายชื่อเกษตรกรให้เรา ไม่ต้องกลัวว่าราจะไปลัดตัดช่อง แต่ต้องการรู้ว่าเกษตรกรได้เท่าไร คุณบอกเรา 115 บาท แต่คุณไปกดเกษตรกร เพราะคุณคือคนกลาง คุณจะเอาเอา 5 บาทก็เอา บอกมา สมมติ 115 บาท คุณเอา 15 บาท เกษตรกรได้ร้อยบาท ผมถือว่าเขาได้ต่ำ ผมจะเพิ่มให้เป็น 120 บาท แต่คุณต้องไปให้เขาเพิ่ม เขาก็ คุณสายชลนี่คนจริง-คณะของผมก็ลงไปที่นั่น โอ้โห ล็อบบี้กันน่าดู แทรกแซงไม่ให้เข้าพบเกษตรกร สุดท้ายเอาวัตถุดิบเขามา แต่ยังไม่เอาเงินให้ บอกว่าจะสร้างโรงงานเราให้สำเร็จก่อน โรงงาน “ เรา ” อะไรวะ ก็โรงงานตัวเอง ”

ตกลงรับเมล็ดกาแฟจากเขาหรือเปล่า

ไม่-แต่เรารู้จักคนดอยช้าง ต้องค่อยๆ ทำ ค่อยๆ แทรกซึม เป็นเรื่องของชีวิตเลยล่ะ ทำดีทำยาก แต่กูจะทำ หาว่าผมสร้างภาพ ก็ เออ ดูกันไป ยี่สิบปีจะเฉลย จะรู้ว่าผมไม่เล่นการเมือง ที่ว่าผมฟอกเงิน เป็นหุ่นเชิดของฝรั่ง ก็รู้มีการบอกเนี่ยจริงๆ แล้ว ผมเป็นลูกเจ้าสัวภาคเหนือ ไม่รู้ข่าวมาไง ”

คงเห็นพูดจ้ะ จ้ะ มั้ง

“ นี่เหรอลูกจีน ล้าว...ลาว แถ่ แถ้ เลย (เลียนสำเนียงบ้านเกิด) ”

ตลาดกาแฟปักษ์ใต้เป็นอย่างไร ลงไปเจาะเองอีกหรือเปล่า

“ ปักษ์ใต้เหรอ ก่อนหน้านี้ ชาวบ้านเขาตัดต้นกาแฟทิ้ง เพราะมันคือการลงทุนที่สูญเปล่า สมมติเขลงทุนไร่ละ 3 พัน เขาขายได้ 3 พัน จะทำไปทำไม คือคนมีความคิดกันว่ากาแฟใต้เป็นโรบัสต้า รสเปรี้ยวไม่อร่อย ส่วนอาราบิก้า (สายพันธุ์ของภาคเหนือ) เขาว่าอร่อย ก็เพราะแบรนด์ใหญ่ระดับโลกเขาชอบแบบนั้น เอาแต่อาราบิก้า ทีนี้เขามี 5-6 พันสาขาทั่วโลก ก็กลายเป็นความเชื่อของคน คืออาราบิก้าละมุนกลมกล่อม นั่นก็จริง ส่วนกาแฟใต้โรบัสต้าเปรี้ยวจัด จะบอกว่าไม่อร่อย ผมว่าไม่จริง ”

แต่เวลากินกาแฟสำเร็จรูปบางยี่ห้อที่เขาใช้โรบัสต้า ก็เปรี้ยวไม่อร่อยเลย

“ ผมจะบอกอย่างนี้ แฟนผม ผมก็ว่าสวย ฉะนั้นคนสวยที่สุดในโลกไม่มี เป็นเรื่องว่าชอบแนวไหน อย่างผมไปเจอเจ้าของสวนส้มธนาธร เขาบอกว่าส้มไม่มีเม็ดเขาก็ทำได้ เสียอย่างเดียวมันเปรี้ยว แล้วทำไงล่ะ เขาบอกคนไทยไม่ชอบเปรี้ยวชอบหวาน เปรี้ยวส่งยุโรป-นี่คือตรรกะนี้เลย

“ ผมจะล้างความเชื่อนี้ ขอโทษเถอะ เราเอากาแฟปักษ์ใต้มาขายตั้งนานแล้ว ราคาเดียวกัน แล้วก็มีแฟนที่ชอบด้วย คือเปรี้ยว รสจัดๆ แบบกาแฟนี่ก็อร่อย แล้วเรากำลังทำงานกับเกษตร ผมบอกว่าเขาจะซื้อ 5 พันกิโล จะให้ราคาเป็น 2 เท่า แต่เกษตรจ๋า เก็บแต่เม็ดเชอร์รี่สีแดงๆ ไม่ใช่รูดกิ่งพรูดๆ มา แล้วผมจะเอามาทำกรรมวิธีเปียก ทุกวันนี้เขาตากแห้ง แต่แบบเปียกจะได้คุณสมบัติที่คงอยู่ข้างในสูงกว่า

“ แต่ตอนนี้ได้มาเรียบร้อยแล้ว เราจะเอามาแสดงผลว่า วิธีเปียกแล้วมันอร่อยคือจัดจ้านขึ้น เปรี้ยวขึ้น นี่คือความคิดเรา อย่าบอกว่าเอาความเปรี้ยวออกนะมันเปรี้ยวแบบกาแฟนี่อร่อย เชื่อผมเถอะ ”

อย่างชาใบหม่อนใสโซดา ความคิดความเป็นมาอย่างไร

วันหนึ่งกาแฟเกิดที่เอธิโอเปียแล้วดังไปทั่วโลก รู้ไหมว่าเขาซื้อขายกาแฟทั่วโลกรองจากปิโตเลียม ข้าวนี่ไม่ใช่นะ ผมก็เพิ่งรู้ หรือย่างน้ำโค้ก ตอนนี้กลายเป็นเมนูโลก รายได้มหาศาล ผมก็มาคิดดูว่าของเรามีอะไรบ้าง น้ำมะนาว น้ำมะตูม ผมก็หาไปเรื่อย ทีนี้ต้องเป็นอะไรที่เป็นศิลปะ เหมือนกาแฟ ไม่ใช่แค่ไข่ทอดโพล่ลงไป ก็มาได้ใบหม่อน ตอนนี้ขายดีมาก ”

แต่ชาใบหม่อนเขาก็มีมาตั้งนานแล้วไม่ใช่หรือ

“ ใช่ๆ-แต่มีแล้วยังไงรู้เปล่า กรมพัฒนาชุมชนสร้างชาเขียวใบหม่อน ชาวบ้านก็ทำก็อกๆ แก็กๆ ขายอยู่ตามร้านขายของชำ ที่ว่ามีมานานได้กัน 200 บาท ต่อครอบครัวต่อเดือน เราก็เข้าไปรับมา ให้เขาเพิ่มอีก 10 บาท เป็นกิโลละ 180 บาท แล้วมีกระบวนการ ใบจะต้องบดความร้อนเพื่อให้มันหลั่งสารบางอย่างออกมา คือเรามีทีมเขาไปเก็บความรู้ ทำงานกับชาวบ้าน อย่างชาแก้วหนึ่ง เท่ากับใบชา 20 ใบ ถึงจะเข้มข้นอร่อย

“ ตอนนี้เรารับอยู่ 71 ครอบครัว รายได้อยู่ที่ 2-3 พันบาท ผมก็ถามเขาว่าจะพอที่เท่าไร เขาบอก 4 พัน ก็ตกลง ไม่ใช่เลิกออร์เดอรณ แต่ถ้าตลาดไปได้ดี เราต้องการเพิ่มก็จะได้แบ่งให้หมู่บ้านอื่นๆ – เรากะจะขยายตลาดให้ได้ ถ้าทำได้ภาพของอีสานจะเปลี่ยนเลยคุณ ”

อย่างสมมติเราทำกาแฟเหนือวาวีให้ดัง ปักษ์ใต้ดังตามมา ใบหม่อนคนก็เริ่มนิยม ทีนี้ถ้าเจ้าอื่นเขาจะเข้าไปรับจากเกษตรกรบ้าง จะเกี่ยงไหม

“ ผมก็เฮสิครับ เพราะที่ทำก็หวังตรงนี่ อย่างที่เราทำไทยดอยเหนือวาวีเก้าเอ็ดเอก ซึ่งคัดเอาแต่เมล็ดโทน มาคั่วกันที่ลานดินแดง ทำแค่พันแก้ว แก้วละ 400 บาท นี่ก็คือสร้างความพิเศษให้มัน ก็เพื่อที่จะให้ดังขึ้นมา ทีนี้เขาจะไม่ใช่ขายกาแฟอย่างเดียว พื้นที่นั้นจะกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวด้วย เหมือนคนเขาไปเที่ยวบลูเมาน์เท่น เหมือนตอนที่สตาร์บัคส์ออกม่วนใจ๋เบลนด์ ผมบอกลูกน้องว่า ให้รู้ซะมั่ง แถมชื่อไทยด้วย

“ ตอนนี้เจ็ทเขาบอกยอดขายชาเขียวมาแรงที่สุด ยี่ห้อไหนๆ ก็ทำ แต่เสียดายดันไปทะลึ่งบอกว่าเป็นชาญี่ปุ่น ”

บ้านใร่กาแฟเคยคิดจะเข้าตลาดหุ้นไหม

“ เขาก็มาทาบทาม เราก็จะเข้า แต่มีเงื่อนไขว่าถ้าการเข้านั้นขัดขวางแนวความคิดของเรา ทำให้การออกแบบธุรกิจเป็นไปไม่ได้ เราก็ไม่เข้า เพราะหลักการเข้าของเราคือเข้าไปกระจายหุ้น ไม่ใช่หลักระดมทุน เพื่อยืนยันว่ามันโปร่งใส ตอนนี้ก็เป็นขั้นตอนการแต่งตัวเตียม เช่นทำบัญชีการเงินให้เป็นภาษาเดียวกับตลาด ปีหน้าก็คงยังไม่ทัน ”

ที่บอกว่าจะให้หุ้นพนักงาน ถ้าเข้าตลาดหุ้นแล้วจะทำได้อย่างไร

“ ผมจะเก็บไว้ 50 เปอร์เซ็นต์ อีก 50 เปอร์เซ็นต์เข้าตลาด โดย 25 เปอร์เซ็นต์ให้คนบ้านใร่ ซึ่งก็คือ 300 กว่าคน รวมคนข้างนอกด้วย อย่างเกษตรกรที่ทำใบหม่อน หรืออื่นๆ เขาอาจต้องรวมตัวรวมตัวกันเป็นกลุ่ม เช่นกลุ่มแม่บ้านนี้พันหุ้นเป็นเงินล้านบาท เราก็จะใหฟรีๆ หลักคิดอยู่ว่า ต้องให้ เราก็ไปหาหนทางให้ ผมฝันว่าสักวันหนึ่งมันจะกลายเป็นแบรนด์ของชาติ ”

ถ้าเข้าตลาดหุ้นแล้ว เกิดมีการเปลี่ยนแปลงแนวคิดนโยบายล่ะ คุณสายชลจะเข้าไปคุมเหมือนอย่างแต่ก่อนได้อย่างไร

“ เขาก็มีคณะผู้บริหารควบคุมอยู่ ให้เป็นไปตามธรรมนูญหรือกติกาเดิม ถ้าจะเปลี่ยนอะไรผู้บริหารก็ต้องเห็นด้วยร่วมกัน แต่ยากใช่ไหม เพราะต้องรวมหัวกันถึงจะเปลี่ยนได้ ความเข้มแข็งของสังคมก็จะตราหน้าล่ะ ว่าผู้บริหารชุดนี้บ่อนทำลายบ้านใร่ และผมก็ได้สร้างคนเอาไว้ เขาอ่อนกว่าผมสิบปี เรียกว่ายังเติร์ก ตอนนี้กำลังสร้างรุ่นสองแล้ว รุ่นแรกนั้นก็จะเป็นผู้ใหญ่ มีความคิดแตกฉาน บวกกับความเป็นคนรุ่นใหม่ คนเหล่านี้ก็จะมีบทบาทควบคุมทิศทางแต่ไม่ใช่บริหาร เป็นเสมือนฝ่ายค้านที่คอยคาน ผู้บริหารอาจออกกฎเกณฑ์อะไรที่เห็นแก่ตัวขึ้นมา เช่นน่าจะเชื่อว่าลูกค้าคือพระเจ้าแล้วนะคะ พวกนี้ก็จะค้านเพราะเป็นคนที่ได้รับถ่ายทอดวัฒนธรรมจากรุ่นผมมา แต่ยังเติร์กรุ่นนี้ยังไม่แข็งแรง ไปแข็งแรงในเชิงโครงสร้างมากกว่า ผมก็สอนให้ทำกันไป ถ้าทำไม่ได้ ก็ไม่เป็นไร “ ต้นปี 49 ผมจะลงจากเก้าอี้ เขาจะเลือกตั้งคนใหม่เข้ามา ทุกวันนี้เลือกตั้งก็ยังเป็นผมขาดลอยอยู่ ผมบอกเขาอยู่เสมอว่า ตอนนี้สมองผมยังมีพัฒนาการอยู่ คุณเองก็กำลังพัฒนา แต่ผมเชื่อว่าเดี๋ยวผมจะเริ่มช้าลงๆ แล้วพวกคุณหนุ่มกว่าก็จะพัฒนาตามขึ้นมาและแซงหน้าไป ไม่มีอะไรจีรังยั่งยืน ”

ทำไมต้องลงจากเก้าอี้

“ ส่วนหนึ่งเพื่อทำให้โครงสร้างนี้เป็นจริง ไม่มาติดที่ตัวผม คนข้างนอกคิดว่าตัวผมเป็นกลไก ใช่ช่วงสร้างนี้ แบรนด์บ้านใร่กับตัวสายชลมันพอๆ กัน แต่ผมจะลงเพื่อเชื่อในระบบกลไกที่เราสร้างไว้แล้ว ว่าระบบการเลือกตั้งการสร้างคน จะเดินไปได้จริงๆ นะ แล้วมีการขึ้นลงได้จริงๆ ผมเชื่อว่าต้องทำได้อย่างนั้น ถ้าไม่ได้ก็ช่างมัน คือไปได้แค่นี้ แค่ระดับประเทศหรือเอเชีย หรือถ้าเขาเก่งจริงเขาก็พาไปได้

“ อีกอันหนึ่งคือ ผมต้องการพักผ่อน อันนี้เป็นแนวคิดแต่ไหนแต่ไร ผมจะเกษียณตัวเองตอนอายุ 35 ตั้งแต่เป็นสถาปนิก แล้วก็ไปหาเส้นทางอะไรของผมทำ ที่แน่ๆ คือเป็นพี่เลี้ยงให้เขา ไต่ไม่มีอำนาจ ช่วง 4 ปีที่ผ่านมาผมพิสูจน์ว่าพูดคำไหนเป็นคำนั้นมาโดยตลอด ก็ดูเอา ”

แต่ก่อนคุณสายชลชอบเรียกตัวเองว่าเด็กวัดเด็กบ้านนอก ตอนนี้ธุรกิจประสบความสำเร็จขนาดนี้ คิดว่าตัวเองเปลี่ยนไหม

“ ไม่เปลี่ยนแต่ดุดัน เข้ม พูดชัดขึ้น เมื่อก่อน ไม่เอาว่ะ (เสียงผ่อนๆ) กูกลัวว่ามันจะมีปัญหา แต่เดี๋ยวนี้ กูไม่ทำ (ทำเสียงเข้ม) ผมก็เพิ่งเห็นตัวเอง เมื่อวานเพื่อนมา คนนี้ผมเคยออกจากวัดไปเฝ้าบ้านให้มันไปเรียนนอก มันถามว่าอยู่ที่ไหน ผมบอก ที่เดิมแหละ ก็ตรงสะพานแขวนน่ะ มันบอก ยังไม่เคยย้ายเหรอ เราก็ เออเนอะ อยู่มาตั้งแต่ก่อนมีบ้านใร่

“ ผมมาทบทวน ห้องก็ห้องเดิม ของในห้อง ที่นอนตู้เสื้อผ้าก็อันเดิม ทีวีอันนั้นพังไปเมื่อปีที่แล้ว ลูกน้องเลยซื้อให้ใหม่ตอนวัดเกิด รถเก๋งก็คันเดิม แต่ก่อนมีแค่เทป ไม่กี่วันมานี้ลูกน้องทำเป็นเอารถไปเข้าอู่เช็กเครื่อง เขารวมกันเปลี่ยนเป็นซีดีให้

“ ถามว่าไม่ได้มีความสุขขึ้นเลยเหรอ ผมมีความสุขมากขึ้น ไม่ใช่เพราะตัวเงิน แต่เพราะได้ทำอย่างที่คิด เพื่อนถามทำไมไม่ขับเบนซ์ นี่มึงไม่ไปเที่ยวสาวๆ วะ โทษทีนะ ผู้ชายมันพูดกันอย่างนี้ จำไม่ได้เหรอ เมื่อก่อนมึงไม่มี ได้แต่มองคนขับเบนซ์ เห็นเขาควงสาวๆ ผมถามมันกลับ มึงมีอย่างกูไหม ทุกวันนี้ลูกน้องเรียกผม “ พ่อ ” ไม่ใช่แบบเสี่ยหรือพ่อเลี้ยงนะ คือผมร้องไห้เขาร้องไห้ มีคนตายแทนผมได้ แต่ผมไม่สอนให้เป็นพวกบ้าผู้นำนะ ชอบเล่าเรื่องมุมแย่ๆ เรื่องพลาดๆ ของเราให้น้องฟัง เพราะคือความจริง คนไม่จำเป็นต้องสวยงามเส้นทางนี้ก็เข้าสู่ความสำเร็จได้

“ เมื่อก่อนผมคิดว่าเป็นเรื่องเงิน ก็คิดว่า เออ-เดี๋ยวมีนะมึง จำได้ปัญญา เพื่อนผมเคยบอกว่า ถ้ากูมีเงิน ร้านทุกร้านในกรุงเทพ จะไปนั่งกินเบียร์ จะไปกินร้านละขวดให้ครบทุกร้านทุกคาเฟ่เลย มันสะท้อนอะไรบางอย่าง มาวันหึ่งกูมีเงินจะทำ ผมคิดถึงเขาอยู่เรื่อย

“ ช่วงเป็นสถาปนิก จากเงินเดือนพันเจ็ดเป็นหมื่นกว่าบาท ก็เหลือ ก็ได้กินดีขึ้น อยากกินทะเลเผา ไม่ได้กิน ก็ได้ซื้อทะเลเผากิน แต่เงินก็เหลือ ซื้อนาฬิกาให้พี่ แฟนเราไม่มี โอ้ย หกพันกระจอก ทุกวันนี้พี่ผมแกยังใส่อยู่เลย ผมเห็นเขามีแฟนกันซื้อเสื้อผ้าให้ ซื้อน้ำหอมให้ เราซื้อให้พี่โว้ย สะใจกว่า คนเราทำอะไรให้ตัวเองน่ะกระจอก ใครก็ทำได้ ซื้อของให้ตัวเองน่ะ มีซื้อเข็มขัดแดปเปอร์ให้ตัวเองเส้นหนึ่งมั้ง เส้นเดียวแหละที่เป็นแบรนด์เนมน่ะ คือไม่ได้รังเกียจ แต่มันไป่รู้สึกอะไร คิดว่าเราจะเจ๋งอยู่ที่สมองกับใจ เดือนต่อมาซื้อทองให้แม่ แม่ไม่มีทองใส่ เห็นแกใส่ ผมก็ภูมิใจ

“ พอมีเงินเข้าจริงๆ มันไม่ใช่ แต่ความสุขมันคืออันอื่น ขอให้เชื่อเถอะ แต่ใครยังไม่มีเงินก็จะเข้าใจผิดๆ เอ้า อย่างน้อยจากรถเมล์ได้ขึ้นรถเก๋ง เงินเป็นส่วนเสี้ยวหนึ่งของความสุขใช่ แต่มีเส้นทางอื่นอีกเพียบ ไม่ใช่เงินอย่างเดียว คำเฉลยคุณก็เห็นอยู่ หลายๆ ตระกูลในข่าวหน้าหนังสือพิมพ์ ฆ่าตัวตาย ฆ่ากันตายก็รวยๆ ทั้งนั้น

“ มุมหนึ่งที่เงินมีส่วนคือ พ่อผมรักษาไตที่บ้านนอก ไม่หาย ต้องตายในหกเดือน ผมเอามาสมิติเวช อยู่มาได้เป็นสองปีแล้ว คนที่สองพี่ชายผม สภาพนี่แกจะตายแล้ว แกลาผมแล้ว หอบเข้ามารักษา ทุกวันนี้ทำงานได้ปกติ แต่ยังโทรมอยู่

“ อีกคนน้องแม่ น้าราญ ยากจน ลูกหลานไม่มีเงิน แกแข็งแรง เป็นคนจิตใจสูงมาก รักแม่ผมมาก เมื่อสองปีก่อนแกทำงานล้มตึ้งลงไปที่กอไผ่ตอนตีสาม เอไปโรงพยาบาล รุ่งเช้าแม่บอกอยากปรึกษาสายชล เขาบอกโอกาสรอดแค่ 5 เปอร์เซ็นต์ ผมบอกไม่ต้องถาม เอามาเลย มาสมิติเวชเลย

“ ผมไปที่โรงพยาบาลที่หนองแซง เห็นคนนั่งรอกันตามเฉลียง ไม่รู้ญาติใคร อาจมีญาติเราด้วย เดินไปปุ๊บ หมอไม่ให้เข้า ญาติก็ขอ บอกหลานมาจากกรุงเทพ เป็นเจ้าของบ้านใร่กาแฟ เขาก็ให้เข้า คิดดูสิพอบอกเป็นเจ้าของบ้านใร่เขาให้เข้า เข้าไปแม่ผมร้องไห้ สักพักไซเรนรถสมิติเวชมาวับๆ หมอมานางพยาบาลมา เอาน้าราญออกมา ทั้งโรงพยาบาลนะคุณ ผมเอามาได้คนเดียว ผมพูดไว้นานแล้ว ถ้าเมื่อไรมันเข้าหลักห้าร้อยล้านพันล้าน ผมจะสร้างโรงพยาบาลจะส่งแพทย์เรียนสักร้อยคนพันคน แล้วรักษาเอาให้ถูกกว่าสามสิบบาทอีก ”

ปกติบ้านใรฯจะอยู่ในปั๊ม แต่ทำไมถึงออกมาเปิดเดี่ยวที่เอกมัย แถมทำเป็นร้านใหญ่โตอีก

“ ผมมองหาพื้นที่ใหญ่ๆ ต้องการจะทำสวนแห่งการดื่มกาแฟ เรื่องนี้พูดมาสองปีแล้ว เขามีสวนเบียร์ สวนสนุก ผมก็คิดขึ้นมา อยากทำอย่างน้อยสัก 2 ไร่ ใหญ่ที่สุดน่าจะเท่าสนามหลวงและติดกับพื้นที่ที่เป็นชุมชน จนมาเจอที่ตรงนี้ (สามแยกเอกมัย) คุยกับคุณสุพรรณ อัครพันธุ์ แกบอกผมนี่เป็นรายที่ร้อยกว่าๆ พวกโชว์รูม ห้างสรรพสินค้า มาติดต่อ แกไม่ให้ พอคุยกัน เขาชอบ เขาเคยกิน เคยอ่านประวัติจากสื่อ บอกเอาเลย ”

สวนแห่งการดื่มกาแฟ คุณสายชลมองภาพไว้อย่างไร

“ คือสวนที่มีอาคาร ที่ว่า พืชพันธุ์ ที่ตอบสนองในเชิงพาณิชยศาสตร์และสังคมศาสตร์ พาณิชย์ก็นี่ไงผมขายกาแฟ สังคมก็เปิดลานดินแดง มีการแสดงวัฒนธรรม โขน ลำตัด หรือใครจะมาใช้พื้นที่ทำกิจกรรม เปิดตัวเทป หนังสือ หรืออื่นๆ ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย แล้วร้านที่เห็นตั้งขายของ 37 รายนี่ ฟรี ไม่เก็บค่าเช่า คนผ่านไปผ่านมาเข้ามานั่งพักได้ ไม่ต้องกินกาแฟก็ได้ เป็นกึ่งสวนสาธารณะ คือทุกวันนี้ธุรกิจมันฉกฉวยกันซะเกินไป รอบๆ เราปลูกต้นกาแฟ ต้นประดู่ กล้าไม้ ช่วงก่อนปลูกข้าว ตอนนี้ลงทานตะวันไว้ เดี๋ยวจะบาน กุมภานี้แหละ เคยเห็นทานตะวันสีแดงไหม เดี๋ยวจะบานเชียว ”

มาอยู่ย่านนี้แถมเปิด 24 ชั่วโมง มีไหมที่คนเลิกจากผับแล้วอยากดื่มต่อเอาเหล้าเอาเบียร์เข้ามานั่งแจมนั่งกิน

“ มี เราก็เชิญออก ญาติพี่น้องเพื่อนผมเองบางทีก็ถือเข้ามา เราบอกไม่ได้ๆหรือนั่งบนโต๊ะ เราก็ไปสะกิด ขอโทษนะครับ ที่นี่ห้ามนั่งบนโต๊ะ บางคนเข้ามากอดจูบกัน นึกว่าเป็นผับหรือไงก็ไม่รู้ เราก็บอกเลย ป้ายก็มีติดอยู่ (ที่หน้าประตูและในห้องน้ำ) ขอให้เคารพสถานที่ น้องๆ ทุกคนกล้าเขาไปบอก เพราะเราถือว่าลูกค้าไม่ใช่พระเจ้า เรายกย่องว่าเป็นคนเกียรติคนหนึ่ง เหมือนคนขาย ก็มีเกียรติเท่ากัน ”

ย้อนกลับมาเรื่องชื่ออีก ชื่อบ้านเก้า-เอ็ด-เอก มาอย่างไร

“ ก็บ้านที่ 91 สาขาที่ 91 เอกก็มาจากเอกมัย-เก้า-เอ็ด-เอก เข้าเขตใน จากบ้านนอก ตรากระจอก ออกคอกมา ฝ่ากรุงใหญ่ คุ้งกาแฟ แก่คนเมือง เรืองชื่อไทย ตราชั้นไพร่ ต่ำวรรณะ ปะผู้ดี เกิดเป็นร้านกาแฟที่ใหญ่ที่สุดในโลก ”

กลอนอย่างนี้แต่งเองหรือ เพราะเห็นตั้งชื่อบ้านแต่ละทีก็เล่นคำสัมผัสคล้องจอง

“ การเป็นคนช่างคิดน่ะ เป็นมาแต่เด็ก บ้านใร่ทุกบ้านเราจะมีชื่อมีเลขที่เหมือนบ้านคนเลย แล้วทุกหลังผมออกแบบเอง แต่มีทีมสถาปนิกขยายผล คือผมมีเรื่องแนวคิดอะไรเยอะก็ใส่ลงไป อย่างบ้านรามอินทรา กว่าลุล่วง หลายเรียบร้อย นอนพับเพียบ เหนื่อยเรียบร้อย คล้อยหลับใหล ตาละห้อย ลอยนิทรา ละเหี่ยการ เพราะฉันท้อเรื่องร้าย เรื่องใต้โต๊ะถ่อย นั่นก็เป็นรอยนินทา คือมีเรื่องเสียใต้โต๊ะไป

“ อย่างแก้วเครื่องดื่ม ทำไงให้มีความพิเศษ แก้วร้อนเป็นดินเผาแล้ว แก้วเย็นล่ะ ก็เขียนเป็นนิทานคำกลอนช้างแก้วขึ้นมา ตอนนี้มี20-30 เรื่องแล้ว เกี่ยวกับบ้านใร่บ้าง วัฒนธรรมไทยบ้าง อย่าง ชุด ก.เอ๋ย ก.ไก่ คนชอบกันมาก เก็บไปให้ลูกๆ ดู ซึ่งอันนี้เราทีทีมเขียน มีคนทำกราฟฟิก ”

ทีนี้เรื่องทีว่า “ ร้านกาแฟใหญ่ที่สุดในโลก ” คุณรู้ไดอย่างไร แล้วทำไมต้องใหญ่ที่สุด

“ รู้ได้ไง หนึ่งไม้ตายเลย เป็นนิยามที่เรากำหนด สวนแห่งการดื่มกาแฟกันนี้หัวหมอเลย แล้วประกาศเป็นสาธารณะอยู่ในกรมทรัพย์สินทางปัญญาพิมพ์ไว้ที่ข้างแก้ว ต้นแบบเราทำมาสี่ปีแล้ว ที่ชลบุรี ที่กลางดงก็ใช่ ส่วนที่เอกมัยเป็นสวนที่สมบูรณ์ คนบอกแบบนี้เขาเรียกว่าตะแบง ทำแค่นี้มาบอกว่าใหญ่ทีสุดในโลก ผมก็ลองไปดูในอินเตอร์เน็ตก็ไม่พบ จนติดต่อกินเนสส์บุ๊คไป มีการโต้ตอบกันอยู่ 3-4 เดือน แต่เขาไม่มาบันทึกให้เพราะว่าเป็น new record คือยินดีที่คุณกำลังพยายามทำสถิติอะไรอย่างหนึ่ง แต่เราไม่เคยมีสถิติลักษณะนี้ มีแต่ร้านอาหาร แล้วก็มีเรื่องเก่าที่เป็นการทำลายสถิติอยู่เยอะมาก

“ ตรงนั้นเราต้องการทำให้เป็นที่สนใจ และไม่ใช่แค่การตลาด เราต้องทำจริงด้วย ทีนี้ทำไมต้องใหญ่ ผมก็เซ็งน่ะ เค้กใหญ่ ธูปใหญ่ ขอโทษนะ แต่เราทำจริงด้วยปรัชญาให้เห็นว่าคนไทยก็ทำได้ในอีกมุมหนึ่ง ถ้าจะเอาง่ายๆ ก็ทำแก้วกาแฟที่ใหญ่ที่สุดในโลก ตอนนี้มีสถิติ 6.5 เมตรที่อินเดีย ผมจะทำตรงลานดินแดงก็ทำได้ ชนะแล้ว ถ้าต้องการจะเป็นข่าวแค่พื้นๆ ”

ร้านขายของที่มาตั้งรอบๆ ไม่เก็บค่าเช่า ถ้ามาสมัครกันเยอะ จะคัดจะจัดการอย่างไร

“ ทุกวันนี้ก็เยอะนะ ก็เข้าคิวกัน หนึ่ง-ต้องเป็นคนไม่เอารัดเอาเปรียบ สอง-ต้องเรียบร้อย ค้าขายแบบไทย ไม่ฉกฉวยผลประโยชน์ ดูสินค้าที่ไม่ขัดแย้งกัน ดูความยากจนความลำบาก แล้ว 6 เดือนคุณต้องออก ให้คนใหม่เข้ามา บางคนเคยทำที่อื่นแล้วถูกแย่งทีหรือถูกไล่ที่ บางคนไม่เตย สมมติคุณจะทำคุกกี้ขาย เริ่มยังไง อ่อ เซ็นทรัลลาดพร้าว เท่าไร สองแสน แล้วปรากฏว่าไม่ถูกปากลูกค้า เจ๊ง นี่คือหลักการให้โอกาส เพราะทำเลตรงนี้วัดผลได้ คนผ่านเยอะ พอรู้เทคนิค คำนวณกำไรต้นทุนเป็น รู้ตลาด คุณก็ไป ให้คนอื่นเข้ามา

“ เราควบคุมได้ 100 เปอร์เซ็นต์ เพราะเราไม่เอาอะไรสักบาท ถ้าพูดจาหยาบคาย เอาเปรียบแก่งแย่ง ออกเลย ผมบอกทำกันดีๆ นะ ถ้าทำดีๆ เดี๋ยวออกไป หาที่ไม่ได้ผมจะช่วย เอาแบรนด์บ้านใร่นี่ล่ะ สมมติเลียบทางด่วนไปเซ้งมาเลย 20 ราย ”

ส่วนที่เห็นเป็นรถเข็น “ ไทยชง ” คือของบ้านใร่ แต่กาแฟราคาแก้วละ 10-15 บาท แบบนี้ไม่กลัวหรือ ว่าคนเขาจะไม่ซื้อข้างใน ไปซื้อไทยชง เพราะก็ไม่ห้ามอยู่แล้วที่คนจะเข้ามานั่งพักนั่งเล่น

“ อาจเป็นความไม่เก่งกาจทางธุรกิจของเรา แต่มันต่างกันเลยเนอะ เหมือนฮอนด้าก็มีซีวิก แอ็กคอร์ด คนละราคา มอเตอร์ไซด์ก็อีกราคา ไทยชงอันนั้นมอเตอร์ไซด์ เช่นกาแฟแบบในร้าน วัตถุดิบ 15 วันทิ้ง อันนั้นทั้งปีทั้งชาติไม่ต้องทิ้ง แล้วอย่างคำว่ากาแฟโบราณ ไม่ว่าของบ้านใร่หรือที่ไหน ไม่ใช่ตัวกาแฟถึงถูกกว่า มันเป็นข้าวโพด ใส่กาแฟสัก 20 เปอร์เซ็นต์ ข้าวโพด 30 เปอร์เซ็นต์ ถั่วเหลือง พวกนี้องค์ประกอบไม่เหมือนกัน แก้วก็พิมพ์สีเดียว ฝาอ่อน หลอดอ่อน น้ำแข็งก็ซื้อตามท้องตลาด ”

อย่างนั้น ไทยชง เปิดขึ้นมาเพื่ออะไร

“ สร้างตลาด หลักใหญ่ก็คือใบหม่อน ทุกวันนี้เกิดแล้ว แต่ตลาดยังเป็นกลุ่มข้างบน กลุ่มข้างล่างยังไม่กิน คนจะรู้จักเร็วจากไทยชง เพราะเรากำลังทำรถพันคัน สอง-ต้องได้เงินด้วย ไม่งั้นเราก็จัดการไม่ได้ รถพันคันใช้ทุนสร้าง 20 กว่าล้าน สาม-คือการสร้างงาน

“ ผมเห็นญาติพี่น้องของลูกน้องบ้านใร่อีกเยอะ ที่ไปทำอะไรที่ไหนก็ไม่ได้ใจคืออยากสร้างงาน แล้วกระจายไปทั่วประเทศ เช่นน้องบ้านใร่ แฟนเป็นรปภ. เขาจะไปขายไทยชงหน้าซอยเขาได้ อย่างนี้สวยไหม เยี่ยมเลย-นี่คือต้นแบบ อีกส่วนคือเปิดรับสมัครคัดคน สมมติคุณอยากมีรายได้ มาซื้อตรงนี้ คันละ 55,000 บาท เอารถพร้อมอุปกรณ์ชุดแรกไป ถ้าขายได้วันละ 85 แก้ว จะเหลือกำไรหมื่นเจ็ด ถ้าคุณไม่ขายเองต้องจ้างคนขาย เราจะเอามาสอนให้และคุณต้องให้เขา 3 บาทต่อแก้ว ถ้าได้ 85 แก้วนั้น คนขายจะได้ 7,500 บาทต่อเดือน แล้วคุณจะได้หมื่นบาท สวยไหมอย่างนี้ คนมีรายได้เดือนละ 7,500 บาท คนจนจะหายไปจากประเทศไทย นี่ล่ะ เราจะบังคับตรงนี้

“ ผมขอบอกว่าบ้านใร่สำเร็จเพราะ อย่าไปบอกว่าชื่นชมความดีเขา เงินครับ คนจนอันดับแรกเขาต้องได้เงินเป็นพื้นฐานแห่งความมั่นคง ไม่ใช่คำชม ยกย่อง ขอบคุณ แล้วค่าแรงขั้นต่ำ ร้องเพลงมาร์ชองค์กรอค์การกัน กระจอก ”

คุณจะเข้าไปคุมเขาอีกไหม พันจุดจะคุมยังไง

“ ไม่ได้แล้ว-พยายามจะคุม แต่ใช่นะซิพันจุด อย่างเขาขายเบียร์ เราก็คุมยาก เพราะมันขายไปเลย ตอนนี้เราเขียนเงื่อนไขกันอยู่ อาจจะเป็นคันนี้ไม่ได้ขาย แค่ให้เช่า 50 ปี หมายความว่า ถ้าเขาทำผิดสัญญา เช่นขายเบียร์ ก็เลิกให้เช่า คืนเงินกัน อย่างเงียะ ”

วัตถุดิบเขาต้องสั่งจากทางบ้านใร่ฯเท่านั้นหรือเปล่า

“ สั่งหรือไม่สั่งก็ได้ ”

แบบนี้จะถือเป็นแบรนด์ของบ้านใร่ฯได้อย่างไร เพราะบางเจ้าก็จะกลายเป็นว่าเราแค่ขายรถติดตราไทยชงไป

“ ถูกต้อง ถ้าเขาไปสั่งคนอื่นล่ะ จะควบคุมอย่างไร ต้องควบคุมโดยสิ่งที่ไม่ต้องควบคุม คือวัตถุดิบนี้รสชาติดีกว่า ราคาถูกกว่าเทียบกับท้องตลาด คุณจะไม่สั่งก็เรื่องของคุณล่ะทีนี้ ทำไมทำได้ถูกกว่า ก็ทุนใหญ่ไง ซื้อน้ำตาลทีซื้อเป็นคันรถ แก้วของเราก็ถูกกว่าอีก เพราะทุนไง เราสั่งโรงงานทำ ”

เสียงนาฬิกาดังมาจากเครื่องกระจายเสียงบอกเวลา 18.00 น. สายชลขอตัวออกไปร่วมยืนเคารพธงชาติ ซึ่งพนักงานบ้านใร่ฯกำลังเชิญลงจากเสา รอบแรกของสนทนาภาษากาแฟจบลง

บ้านใร่กาแฟ บ้านสวัสดีจ้ะคนไทย สาขาที่ 79 ในปั๊มเจท เอเชียไฮเวย์ กม.65 เป็นจุดเริ่มต้นของการสนทนารอบสอง และปลายทางคือโรงคั่วกาแฟ ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านหนองควายโซ สถานที่ในใจที่ช่างภาพของเราอยากไปเห็น เพื่อจะเก็บภาพต่างมุมของผู้ชายคนนี้ แต่ด้วยความเป็นลูกค้าเก่าของบ้านใร่ฯ ช่างภาพอารมณ์ดีของเราจึงเป็นคนเปิดประเด็นในเรื่องราคา ที่ขุ่นข้องใจอยู่

กาแฟแก้วละ 80 บาท ขึ้นที 20 บาทไม่มีคนบ่นบ้างหรือ

“ ใหม่ๆ ก็มี คนบ่นเยอะเลย คนหายไป 65,000 คนนะ จาก 2 แสนกว่าคน เยอะนะ แต่เราเลือกที่จะทำแบบนี้ ถ้าเราไม่ขึ้นราคา เราก็จะไม่มีหน้าตาแบบนี้ คือผมอยากทำอะไรมันๆ แต่ผมจะไม่ทำกาแฟอาโก แก้วเล็กๆ แล้วขายเอาเงินรวย จะทำแบบนี้ จะทำโรงเรียนอบรมพนักงาน ทำเก้าเอ็ดเอกที่เอกมัย ทำเป็นราชรถ เป็นหนุมาน ผมก็บอกว่า ได้ไงเหลือ 50 บาทก็ได้ แต่กาแฟคั่วแล้วเก็บไว้ขายเลย 15 วันนะ แก้ว หูจับ ไม่ต้อง ก็มีคนบอกฉันก็ไม่เอาหรอกหูจับ ”

คนอาจขอแค่กาแฟอร่อย

“ ผมก็ไม่เอาท่าน มีคนอีกตั้ง 2 แสนที่เขาเอา เหมือนเบนซ์บอกว่าไม่เอาแอร์แบ็กได้ไหม ท่านนี้บอกไม่เอาระบบ ABS ได้ไหม เพื่อที่มันจะได้ลดไปอีกล้านนึง ผมบอกผมก็ไม่เอาคุณ เพราะเลือกที่จะเป็นเบนซ์ไง พูดตรงนี้คือ กาแฟไม่ใช่ของจำเป็น เหมือนเบนซ์ ไม่ต้องมีก็ได้ ใช่ไหม เออ..ถ้าผมไปกดเกษตรกร ไปขายข้าวในโรงเรียนแล้วราคาแพง โกงราคานมเด็ก อันนี้ว่าผมได้ มีคนว่าผม ว่าอย่างนี้คนขายลอตเตอรี่อย่างผมจะมีสิทธิ์กินอะไรกาแฟบ้านใร่ ผมบอกว่าคุณไม่สมควรกิน และคุณไม่สมควรที่จะขับเบนซ์ด้วย จนอย่างนี้ต้องรู้จักตัวเอง ผมพูดอย่างนี้เลย ก็คือเลือกทำแบบนี้ถึงจะสู้เขาได้ ”

สู้ใคร (เทปรับช่วงถามต่อ)

“ ธุรกิจไทยจะไปก้องโลกไง ทุกวันนี้ดูอย่างเจ็ท ทำไมเขายอดดี เป็นฝรั่งนะ เพราะเขาทำมาตรฐานสูงได้ ตะวันตกเขาเก่งมาก ญี่ปุ่นก็เก่ง เราก็อยากจะเก่งบ้าง อยากมีอย่างภราดรบ้าง นั่นล่ะ ให้ไทยได้เงยหน้าอ้าปากบ้างในการทำมาตรฐานขั้นสูง ไม่ใช่ไทยแล้วต้องเป็นสามล้อปั่น เบนซ์แล้วต้องฝรั่ง สู้คือสู้ที่แนวคิดว่าคนไทยก็ทำได้ ”

ลูกค้าหกหมื่นกว่าคนหายไป แล้วยอดขายเป็นอย่างไร

“ ยอดขายคงที่ เราเตรียมการ 9 เดือน และมีจดหมายเวียน 300 ฉบับ บอกเหตุผลในการขึ้นราคา ไม่ใช่อยู่ดีๆ ขึ้นอย่างแก้วนี้ราคาขึ้นจาก 3 บาทเป็น 6 บาท เราขึ้นราคาให้เกษตรกร ขึ้นเงินให้น้อง พอประกาศขึ้นราคา กำไรเราลดลงแต่น้องได้เพิ่มขึ้น คือไม่ใช่แค่เอามาทำแก้วสวย แต่ลงงบประมาณในการทำโรงเรียน จากอยรม 3 วัน เป็น 7 วัน หรือทำเรื่องเชิงแนวคิดอื่นๆ มีประกันสุขภาพให้น้อง ผมเลือกทำเส้นทางนี้

“ บางคนคุยแล้วก็เข้าใจ แต่ที่เกลียดมากคือ บอกว่าผมเอาเปรียบคนไทย หรือทำไมต้องแพงเหมือนของฝรั่งผมว่าเขาถามคำถามนี้ไม่ถูก บางคนบอก เออ-สตาร์บัคส์ 80 พอว่า แต่บ้านใร่ไม่น่า ถ้าชนกันแม็ตช์ต่อแม็ตช์เอาเลยไหม กาแฟใครสดกว่ากัน คนขายใครได้เงินเดือนสูงกว่ากัน สิ่งที่กระทำต่อสังคมเอามะ เป้าหมายใครลึกกว่ากัน ทำไมต้องบอกแพงกว่าฝรั่ง ผมเกลียดตรงนี้ เกลียดคนลาวที่ดูถูกคนลาว คนไทยที่ดูถูกตัวเอง

“ ในการขึ้นราคา ไม่ได้เป้าอย่างที่ผมเข้าใจทั้งหมด เพราะผมกะว่าคนจะไม่หาย ทำไมถึงคิดว่าไม่หาย ก็จะหายไปได้ไง เพราะเรามี 40 บาทด้วย กิน ทำไม 80 บาท ทำไมไม่กิน 40 บาท ”

แต่ผมรู้สึกว่าไม่ได้มีราคา 40 บาท (ช่างภาพลูกค้าตัวจริงยังแย้ง)

“ คนไม่รู้จักกันเยอะ เราก็ทำป้ายไว้ เป็นกาแฟพร้อมดื่ม เพรียวลม เขาปรุงไว้แล้ว ไม่ได้ทำทีละแก้ว เหมือนกันทุกอย่าง เขาเพิ่งปรุงไว้เมื่อเช้า หรือตะกี้นี้ ถ้า 80 ก็คือปรุงแก้วต่อแก้ว ”

เราหันไปมองป้ายรายการกาแฟที่ว่าตรงหน้าเคาน์เตอร์ ซึ่งก็มีขนาดใหญ่เห็นชัด ทำให้หายข้องใจไประดับหนึ่ง แต่ก็ไม่วายเวียนหัว เมื่อทบทวนสมการ ราคา-กาแฟในแก้ว-กาแฟในขวด-เวลาที่ชง ที่ยังตีไม่แตก แม้ว่าตรรกะโดยรวมฟังดูไม่มีอะไรผิด

มาถึงวันนี้แล้ว ถ้าย้อนกลับมองตัวเองอีกครั้ง เรื่องตรายี่ห้อไทย คิดตามกรอบสังคมไทย อะไรเหล่านี้ มาจากตัวคุณสายชลเอง หรือจะว่าไปก็ถือเป็นแนวทางการตลาดแบบหนึ่ง

“ ก็มีคนว่าผม โอ้โห นี่ช่วยเหลือเกษตรกรเหรอ ให้เงินเดือนน้องสูงเหรอ ส่งนักปั่นจักรยานไปรอบโลก แหม-คุณสายชลนี่ social marketing ผมปฏิเสธ

“ ตอนหมู-วรรณ (เจริญ และอรวรรณ โอทอง คนไทยคู่แรกที่กำลังเดินทางรอบโลกด้วยจักรยาน ล่าสุดอยู่ในอเมริกากลาง) จะไปปั่นจักรยานรอบโลกใครๆ ก็ปรบมือ แต่ไม่ให้เงิน บริษัทประกันชีวิตให้ แต่คือตายที่ไหนเอากลับ ไนกี้ก็ให้รองเท้า แต่ไม่มีใครให้เงิน หมูกับวรรณมา เออ-เขาเอาจริง ถ้ามันสำเร็จ มันจะกระทบต่อระบบการคิดของคนไทย แต่ก่อนยังไม่มีภราดร ผมสัมภาษณ์หมู-วรรณอยู่ครึ่งวัน ถามเลยเอาเท่าไร สามแสน ผมเปิดเซฟให้เลย

“ พอมีสามแสนก็เดินทางได้น่ะสิ ทีนี้มาเป็นทิวเลย ผมจะบริจาคด้วยสามแสนเท่ากับคุณสายชล แต่แถลงข่าวขอนั่งตรงนี้นะ ผมไม่ไปเลยแถลงข่าวพอเป็นอย่างนี้ปั๊บ เขาบอกสายชลจับถูกทาง นี่นะ ผมแทบจะบอกว่ามาร์เก็ตติ้งทุกวันนี้มันทำลายมากเลย ปลูกป่าเพื่ออะไร จะเอาท่อก๊าซไปไง เขาว่าขายความเป็นไทยพอหมดกระแสก็เจ๊ง ผมเป็นโดยชาติกำเนิดของผม ตัวผมไม่ใช่รักแค่คนไทย แต่ผมอยากให้คนรู้จักตัวเอง คนไทยแต่ไม่รู้จักตัวเองผมรังเกียจ อเมริกาไม่รักอเมริกาผมก็รังเกียจ คือต้องรู้จักตัวเอง ตัวผมจริงๆ น่าจะเป็นคนลาวด้วยล่ะ ที่บ้านพูดลาว เป็นลาวอพยพมาไง โดนกวาดต้อนมา (หัวเราะ) จากเวียงจันทร์ ก่อนอยู่เวียงจันทร์ อาจจะมาจากวอชิงตัน คือมนุษยชาติน่ะ

“ ผมไปโพนพิสัย สั่งทำถ้วยดินเผา ถามเขาว่าแรงงานมาจากไหน เขาบอกว่าคนลาว แล้วให้ค่าแรงเท่าไรล่ะ ก็ให้เท่ากับคนไทย เพราะฝีมือเขาถึงผมก็โอ้โห ทำไม มันใต้ฟ้าเดียวกัน เนอะ โห-ไม่เอาพรมแดนประเทศเป็นตัวแบ่งแยก มันก็ใต้ฟ้าเดียวกัน นี่คือสิ่งที่ผมสอนน้อง อย่างเทศโก้โลตัสเข้ามาก็ว่าเขา แต่พอตัวเองไปเขมรก็ไปครอบงำเขา ไอ้คนไทยนี่แหละ

“ ผมบอกว่าผมไม่ใช่พวก social marketing คุณก็ไม่รู้ใจผมอีกนั่นแหละว่าคิดอะไรอยู่ ก็ดูกันไปอย่างที่บอก เพราะผมเชื่อว่าความดีเป็นวิทยาศาสตร์ และจะแสดงผลให้ได้ว่าระบบคิดแบบสังคมที่ไม่ต้องเอาธุรกิจนำน่ะอยู่ได้ ”

ถึงที่สุด คุณสายชลคิดว่าตัวเองเป็นคนขวางโลกไหม

“ มันคล้ายๆ กันนะ แต่รายละเอียดคงต่างกันเยอะ คือคนขวางโลกคงไม่เอาสักเรื่อง แต่เรื่องที่ทำอยู่นี้ ถ้าทำไม่ได้คือตะแบงทำ ก็คงถือว่าขวางโลก แต่นี่ผมทำได้อยู่ หรือจะมองว่าขวางโลกก็ได้ แต่สำเร็จและมันมีผลกระทบนะ (หยุดคิด เหมือนสำรวจตัวเอง) มองอีกมุมหนึ่ง ผมคงไม่ใช่พวกขวางโลก เพราะผมก็มีเพื่อน อยู่ที่ ถาปัตย์ก็เป็นที่รัก เพื่อนที่บ้านนอกก็มี คงเป็นแค่แนวคิดละมั้ง ที่ต่างจากคนอื่น ซึ่งบางกลุ่มก็ว่า บางกลุ่มก็ชื่นชม-ถ้ามองว่าคิดกลับด้าน คิดสวนกระแส ผมใช่ ตอนนี้ก็คือสวนวิธีคิดของระบบทุน ”

จุดนี้มาจากประสบการณ์ในอดีต หรือปมในใจบางอย่างหรือเปล่า

“ คงใช่-เป็นปม ผมมาจากครอบครัวพ่อแม่ที่ดี ทัศนะบวก ไม่ว่าร้าย ไม่นินทาคน แต่ผลคือถูกเอารัดเอาเปรียบ ค่าข้าว ค่าแรง กว่าจะขอเถ้าแก่ได้ อย่างทำงานได้วันละร้อยบาท กว่าจะได้ เขาผัดวันประกันพรุ่ง...มันทำไม คนมีเงินถึงได้มีอำนาจเหนือ

“ ความคิดผมอยากให้คนเราใกล้เคียงกัน คือไม่ต้องถึงกับเท่ากัน แต่ทุกวันนี้คนมันต่างกันเกินไป จะทำอะไรก็ต้องเอาเงินเป็นตัวตั้ง แต่ผมไม่ได้ปฏิเสธระบบทุนทั้งหมด ที่พูดนี้ แต่ต้องเปลี่ยนไปบ้าง คือหลังปี 2000 ระบบทุนนิยมต้องเปลี่ยนไป ทุนต้องกระจายเป็นทุนย่อยๆ เล็กๆ หรือการรวบอำนาจต้องยุติธรรมต่อคนหมู่มาก ไม่ใช่ต่อคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง เจตนาผมเป็นอย่างนั้น เดี๋ยวจะหาว่าผมต่อต้านระบบ ผมก็คือทุนนิยม และผมก็ต้องมีหลักอันหนึ่งคือต้องมีผลกำไร ไม่งั้นอยู่ไม่ได้ ไม่เป็นจริง

“ ทีนี้เราไปเอาทุนนิยมเป็นตัวตั้ง แล้วมาคิดว่า อันนี้เป็นไปได้เหรอ ถูกต้องเหรอ ตัวนั้นกลายเป็นคะแนนเต็ม อะไรที่ตรงข้ามก็เป็นลบไปหมด แต่ถ้าเอาเกณฑ์ของความสุขนิยมล่ะ เอา “ คน ” นิยม เอาสังคมเป็นหลัก คะแนนผมก็อาจจะได้เต็ม เพราะบ้านใร่ยังอยู่ได้ ผมยังมีความมั่นคง มีความสุข น้องๆ ก็อยู่ได้ องค์กรได้รับการยอมรับ ไม่ใช่พวกแปลกแยกเอกเทศ อยู่แต่ในวังวนของตัวเอง แต่อย่างที่บอก บางกลุ่มอาจจะหมั่นไส้ เพราะผมคิดไม่เหมือนกับเขา ”

เมื่อถึงบ้านเกิด สายชลพาเราไปสวัสดีพ่อสูนกับแม่เคี่ยม ก่อนจะลัดเลาะทุ่งนาขึ้นไปบนทางรถไฟ เขาป้องปากทำเสียงนก เล่าว่านี่เป็นสัญญาณเรียกปัญญาเพื่อนรัก ให้ออกมานั่งเล่นกันที่ทางรถไฟ แต่วันนี้ไม่มีเสียงตอบกลับของเพื่อน เราจึงแวะไปเยี่ยมพ่อแม่ของปัญญา ทุกวันนี้พ่อต้องนั่งรถเข็นแต่แม่ยังเข้มแข็งทั้งจากรอยยิ้มและแววตา

สายชลฝากขอบคุณทุ่งนาบ้านโคกม้า หนองควายโซ ที่เอื้อเฟื้อเป็นสถานที่ถ่ายภาพ และขอบคุณที่เราทำให้เขาได้ปลีกเวลาสั้นๆ กลับมาบ้านเกิด แวะเยี่ยมคนแก่คนเฒ่า และย้อนความทรงจำเก่า

ทางรถไฟทอดตัวสู่ทิศเหนือและใต้ รถไฟขบวนสั้นๆ แล่นผ่านไป เราตามรอยถนนลาดยางกลับสู่เมืองหลวง พหลโยธินขาออกกำลังคับคั่ง

หากวัดด้วยความสุขที่ได้ทำในสิ่งที่คิด ความสบายในชีวิตบั้นปลายและความภาคภูมิใจของพ่อแม่ สายชลย่อมเป็นคนหนึ่งที่ประสลความสำเร็จ แต่ความสำเร็จของ สิ่งที่เขาคิด คงต้องใช้เวลาเป็นเครื่องวัด ว่าจะทำให้กระแสหลักหยุดฉุกคิด หรือมันจะเป็นเพียงคลื่นทวนกระแส ที่จะแผ่วลงและหายไปในสายน้ำเชี่ยว ก็ยากที่จะรู้ได้...

เพราะ “ สูตรชงชีวิต ” ของใคร ไม่เคยมีสูตรไหนให้คำตอบสำเร็จรูป